Cơ hội để xây dựng hệ sinh thái số lành mạnh

Các bậc cha mẹ giơ cao ảnh của con em mình mà họ cho là nạn nhân bị nghiện bởi các sản phảm Meta và Google cung cấp

Meta và Google phải chịu trách nhiệm về việc “nghiện mạng xã hội”

Một bồi thẩm đoàn tại Los Angeles (bang California, Mỹ) ngày 25-3 đã ra phán quyết cho rằng Meta Platforms và YouTube của Google phải chịu trách nhiệm về việc “nghiện mạng xã hội”. Vụ kiện với cáo buộc Meta và Google thiết kế mạng xã hội làm trẻ em bị nghiện và tổn hại sức khỏe chính thức bắt đầu từ đầu tháng 2 vừa qua. Nhân vật trung tâm của vụ kiện là một cô gái 20 tuổi (có tên viết tắt KGM), người được cho đã phải chịu những tổn thương tâm lý nặng nề do tình trạng nghiện mạng xã hội từ nhỏ.

Được biết, KGM bắt đầu sử dụng YouTube (của Google) lúc 6 tuổi và Instagram (của Meta) lúc 9 tuổi. Trước khi tốt nghiệp tiểu học, KGM đã đăng tải 284 video trên YouTube, điều mà cô cho rằng ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tâm thần, khiến cô bị nghiện, làm trầm trọng thêm chứng trầm cảm và ý nghĩ tự tử. Theo KGM, chính các lựa chọn thiết kế có chủ đích của các nền tảng mạng xã hội khiến cô cũng như nhiều trẻ em khác ngày càng bị nghiện hơn, từ đó giúp các nền tảng này tăng lợi nhuận. Tại tòa, KGM mô tả việc sử dụng mạng xã hội từng chiếm phần lớn thời gian trong ngày, từ khi thức dậy cho đến đêm muộn. Cô cho rằng các nền tảng đã sử dụng nhiều cơ chế thiết kế khiến người dùng khó rời khỏi ứng dụng.

Trong khi đó, luật sư của nguyên đơn lập luận rằng các công ty công nghệ đã phát triển nhiều tính năng nhằm tối đa hóa thời gian sử dụng, đặc biệt với người dùng trẻ tuổi. Trong phiên tòa, các tài liệu nội bộ của công ty cũng được đưa ra để chứng minh rằng các nền tảng nhận thức được nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên. Luật sư của nguyên đơn cho rằng, Meta và Google là “2 trong số những tập đoàn giàu nhất trong lịch sử đã tạo ra tình trạng nghiện ngập trong não bộ của trẻ em”.

Luật sư của nguyên đơn đã trình cho bồi thẩm đoàn hàng loạt email, tài liệu và nghiên cứu nội bộ của Meta cũng như Google. Nó bao gồm nghiên cứu do Meta tiến hành có tên “Dự án Myst”, dựa trên khảo sát 1.000 thanh thiếu niên và phụ huynh về sử dụng mạng xã hội, trong đó phát hiện trẻ em đã phải trải qua các “tình huống bất lợi” như bị chấn thương, căng thẳng tinh thần, thậm chí là bị nghiện, trong khi sự giám sát và kiểm soát của phụ huynh hầu như không có tác động. Đáng chú ý, luật sư cũng cho bồi thẩm đoàn xem các tài liệu nội bộ của Google, trong đó so sánh YouTube như “một sòng bạc”, cũng như các cuộc trao đổi nội bộ giữa các nhân viên của Meta, trong đó một người nói rằng Instagram “giống như một loại ma túy” và các nhân viên “về cơ bản là những kẻ buôn bán ma túy”.

Bồi thẩm đoàn nhận định các công ty đã cẩu thả trong việc thiết kế và vận hành sản phẩm, đồng thời không cảnh báo đầy đủ cho người dùng về những nguy hiểm liên quan đến Instagram (của Meta) và YouTube. Các bồi thẩm viên cũng xác định sự cẩu thả này là “yếu tố quan trọng” gây ra tổn hại cho nguyên đơn và phán quyết mức bồi thường thiệt hại là 3 triệu USD, trong đó Meta chịu 70% và YouTube chịu 30% trách nhiệm. Ngoài ra, tòa cũng yêu cầu trả thêm 3 triệu USD tiền phạt răn đe, với tỷ lệ phân chia trách nhiệm tương tự.

Phải có biện pháp bảo vệ người dùng mạng xã hội trẻ tuổi

Phán quyết của tòa án tại Los Angeles buộc Meta Platforms và Google phải bồi thường hàng triệu USD vì liên quan đến tình trạng “nghiện mạng xã hội” ở một người dùng trẻ tuổi không chỉ là một sự kiện pháp lý đơn lẻ, mà còn có thể trở thành bước ngoặt mang tính lịch sử đối với toàn bộ ngành công nghiệp công nghệ trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng thâm nhập sâu vào đời sống xã hội, đặc biệt là với trẻ em và thanh thiếu niên.

Trước hết, cần nhìn nhận rằng vụ kiện này phản ánh một thực tế ngày càng rõ ràng rằng, mạng xã hội không còn đơn thuần là công cụ kết nối, mà đã trở thành một môi trường có khả năng định hình hành vi, cảm xúc và thậm chí là sức khỏe tâm thần của người dùng. Trường hợp của nguyên đơn KGM bắt đầu sử dụng YouTube từ năm 6 tuổi và Instagram từ năm 9 tuổi cho thấy mức độ tiếp xúc sớm và sâu của trẻ em với các nền tảng này.

Điểm đáng chú ý trong phán quyết là việc tòa xác định sự “cẩu thả” trong thiết kế và vận hành sản phẩm của các công ty công nghệ là yếu tố quan trọng gây ra tổn hại. Điều này đánh dấu sự dịch chuyển quan trọng trong cách nhìn nhận trách nhiệm, từ chỗ coi nền tảng công nghệ xuyên biên giới chỉ là “trung gian” cung cấp nội dung, sang coi họ là chủ thể có vai trò chủ động trong việc định hình trải nghiệm người dùng.

Thực tế, các cơ chế thiết kế bị chỉ trích trong phiên tòa như: nguồn cấp nội dung vô hạn, video tự động phát, thông báo liên tục hay hệ thống “thích” và bình luận… đều là những yếu tố cốt lõi trong mô hình kinh doanh của mạng xã hội. Chúng không phải là những tính năng ngẫu nhiên, mà được xây dựng dựa trên các nghiên cứu hành vi nhằm tối đa hóa thời gian sử dụng và mức độ tương tác. Khi thời gian sử dụng càng tăng, doanh thu quảng cáo càng lớn. Điều này tạo ra một xung đột lợi ích rõ ràng giữa mục tiêu kinh doanh và trách nhiệm bảo vệ người dùng, đặc biệt là người dùng nhỏ tuổi.

Việc các tài liệu nội bộ được đưa ra tại tòa, trong đó chính nhân viên của các công ty so sánh sản phẩm của mình với “ma túy” hay “sòng bạc”… càng củng cố lập luận rằng các nền tảng không phải không nhận thức được rủi ro. Ngược lại, họ hiểu rất rõ tác động của sản phẩm, nhưng vẫn tiếp tục duy trì và tối ưu hóa những cơ chế gây nghiện vì lợi ích kinh tế. Đây chính là điểm khiến vụ việc được so sánh với các vụ kiện ngành thuốc lá trong thập niên 1990, khi các công ty bị phát hiện đã che giấu thông tin về tác hại của sản phẩm. Nếu tiền lệ pháp lý này được chấp nhận có thể làm dấy lên làn sóng với hơn 2.400 đơn kiện đang chờ xử lý tại Mỹ. Phán quyết này có thể trở thành “đòn bẩy” để các nguyên đơn khác theo đuổi vụ việc của mình.

Trong dài hạn, phán quyết với Meta và Google có thể góp phần định hình lại mối quan hệ giữa công nghệ và xã hội. Trong suốt nhiều năm, các “ông lớn” công nghệ đã phát triển với tốc độ nhanh hơn nhiều so với khả năng điều chỉnh của pháp luật. Điều này tạo ra một khoảng trống trách nhiệm, nơi các công ty có thể khai thác tối đa lợi ích kinh tế mà không phải chịu đầy đủ hệ quả xã hội. Nay, khoảng trống đó đang dần bị thu hẹp.

Có thể nói, vụ kiện này là dấu hiệu cho thấy một sự chuyển dịch từ “kỷ nguyên tự do công nghệ” sang “kỷ nguyên trách nhiệm công nghệ”. Trong kỷ nguyên mới, các công ty không chỉ được đánh giá dựa trên đổi mới và tăng trưởng, mà còn phải chứng minh rằng sản phẩm của họ an toàn và có trách nhiệm với người dùng. Đây sẽ là một thách thức lớn, nhưng cũng là cơ hội để xây dựng một hệ sinh thái số lành mạnh hơn.

Phán quyết buộc Meta và Google bồi thường không chỉ là một chiến thắng của nguyên đơn, mà còn là một tín hiệu mạnh mẽ gửi tới nền tảng công nghệ xuyên biên giới, báo hiệu rằng thời kỳ “miễn trừ trách nhiệm” có thể đang dần kết thúc, và các “ông lớn” công nghệ sẽ phải đối mặt với những yêu cầu khắt khe hơn, phải chịu trách nhiệm về những gì mà họ cung cấp cho người dùng.

Hoàng Tuấn