Cơ hội lớn cho Huế để hồi hương cổ vật, tư liệu quý hiếm
HNN.VN - Việc Chính phủ phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm đang ở nước ngoài về nước theo Quyết định số 2196/QĐ-TTg ngày 12/11/2026 mở ra cơ hội lớn đối với Huế. Với vùng đất từng là kinh đô của triều Nguyễn, nơi nhiều hiện vật và tư liệu đã phân tán qua những biến động lịch sử, đây là thời điểm để chuyển những nỗ lực riêng lẻ thành một chương trình chủ động, gắn việc tìm kiếm, tiếp nhận với đầu tư năng lực bảo tồn và phát huy di sản lâu dài.

Tác phẩm trong bộ sưu tập nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị tặng Huế
Nền tảng từ những cuộc trở về
Huế có những kinh nghiệm đáng quý trong hành trình đưa di sản trở về. Năm 2014, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đấu giá thành công chiếc xe kéo vốn là món quà vua Thành Thái dành tặng Hoàng thái hậu Từ Minh, sau được đưa qua Pháp. Đây cũng là lần đầu tiên một cổ vật ở nước ngoài được một cơ quan nhà nước đấu giá thành công. Đến tháng 4/2015, chiếc xe kéo trên được đưa về Huế và được trưng bày tại cung Diên Thọ, bên trong Đại Nội. Đằng sau cuộc trở về ấy là quá trình kết nối thông tin, huy động nguồn lực, vận động ngoại giao và giải quyết nhiều thủ tục chưa có tiền lệ.
Đặc biệt, Huế đã đón nhận những bộ sưu tập gồm hàng trăm tác phẩm, hiện vật nghệ thuật của Lê Bá Đảng và Điềm Phùng Thị, hai nghệ sĩ Việt Nam có hành trình sáng tạo và thành danh tại Pháp. Những cuộc trao tặng ấy mở rộng ý nghĩa của hồi hương: bên cạnh việc tìm lại cổ vật từng rời quê hương, còn có việc đưa thành quả sáng tạo của người Việt ở nước ngoài trở về, bổ sung những lớp giá trị mới cho văn hóa dân tộc.
Trung tâm Nghệ thuật Lê Bá Đảng, hình thành năm 2006, hiện lưu giữ hơn 400 tác phẩm với nhiều chất liệu, chủ đề khác nhau. Trong khi đó, bộ sưu tập đã được trưng bày của Điềm Phùng Thị tại Huế gồm 367 tác phẩm, với hàng trăm hiện vật. Từ những tấm lòng hướng về quê hương, Cố đô đã có thêm các không gian nghệ thuật đặc sắc, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa bên bờ sông Hương.
Một trường hợp tiêu biểu khác là ngày 17/4/2022, Huế tiếp nhận một chiếc mũ quan đại thần hang Nhất phẩm và áo Nhật bình cung tần triều Nguyễn do Tập đoàn Sunshine hiến tặng. Hai cổ vật được doanh nghiệp đấu giá thành công từ nhà đấu giá Balclis ở Tây Ban Nha tháng 10/2021, sau đó đưa về nước, trao tặng để bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Đây là minh chứng cụ thể cho khả năng kết hợp nguồn lực tư nhân với trách nhiệm bảo tồn và phục vụ công chúng của thiết chế nhà nước.
Những trường hợp ấy cho thấy Huế có sức hấp dẫn của một địa chỉ văn hóa đáng tin cậy. Tuy nhiên, niềm tin không tự nhiên có được và bền vững; nó phải được nuôi dưỡng bằng cách ứng xử với người hiến tặng, chất lượng bảo quản, nghiên cứu và khả năng đưa di sản đến với công chúng sau lễ tiếp nhận.

Tác phẩm của danh họa Lê Bá Đảng tặng được bảo quản và triển lãm hiện nay.
Biến cơ hội quốc gia thành chương trình của Huế
Đề án được triển khai trong giai đoạn 2026 – 2035, với giai đoạn đầu tập trung nhận diện, lập danh sách, xây dựng hướng dẫn chuyên môn và cơ sở dữ liệu; giai đoạn 2031 – 2035 đặt mục tiêu xử lý tối thiểu 50 hồ sơ, phấn đấu đưa về nước từ 30 hiện vật trở lên. Những mục tiêu này tạo khuôn khổ để địa phương kết nối nhu cầu của mình với nguồn lực và sự phối hợp ở tầm quốc gia.
Đối với Huế, điều quan trọng là sớm chuẩn bị những hồ sơ có chất lượng, bởi một chính sách chung chỉ trở thành cơ hội thực tế khi địa phương xác định được hiện vật cần tiếp cận, lý do ưu tiên, phương thức đưa về, nguồn lực thực hiện và thiết chế tiếp nhận. Nếu chờ cơ chế hoàn thiện rồi mới tìm kiếm sẽ khiến Huế tiếp tục bị động trước những biến chuyển của thị trường và quyết định của người sở hữu.
Vì vậy, thành phố cần tổ chức một chương trình toàn diện để nhận diện cổ vật, tác phẩm nghệ thuật và tư liệu liên quan đến Huế đang ở nước ngoài, kết nối các bảo tàng, cơ quan lưu trữ, viện nghiên cứu, nhà sưu tập, kiều bào và hậu duệ các gia đình có liên hệ lịch sử. Phạm vi quan tâm cần bao gồm cả thư từ, nhật ký, bản đồ, ảnh cổ, bản vẽ kiến trúc, phim và những tập tư liệu độc bản…
Hình ảnh tư liệu có thể giúp nhận diện cấu kiện đã mất; các bản vẽ có thể cung cấp căn cứ phục hồi không gian nội thất các cung điện; hay tài liệu, thư từ có thể làm sáng tỏ về các nhân vật và sự kiện. Vì vậy, bên cạnh những đối tượng đáp ứng tiêu chí của Đề án quốc gia, Huế cần chương trình bổ trợ dành cho tư liệu phục vụ nghiên cứu, trùng tu và giáo dục. Giá trị tri thức phải được đặt đúng vị trí trong quyết định sưu tầm.
Thứ tự ưu tiên cũng cần dựa trên tính xác thực, độ quý hiếm, ý nghĩa lịch sử, khả năng bổ khuyết sưu tập và điều kiện tiếp nhận. Đặc biệt, cần coi khả năng khôi phục tính toàn vẹn của một không gian di sản là tiêu chí quan trọng, cần được ưu tiên. Với tư liệu chưa thể đưa bản gốc về, có thể đàm phán sao chụp, tiếp nhận bản số và quyền khai thác phù hợp, đồng thời phân biệt rõ quyền tiếp cận dữ liệu với quyền sở hữu bản gốc.

Mỗi hiện vật có lịch sử sở hữu và dịch chuyển khác nhau, cần đánh giá kỹ lưỡng trước khi chọn phương thức tiếp cận.
Có nguồn lực, có bằng chứng và có trách nhiệm
Hồi hương di sản đòi hỏi sự tỉnh táo bên cạnh nhiệt huyết. Do mỗi hiện vật có lịch sử sở hữu và dịch chuyển khác nhau, vì thế phải xác minh nguồn gốc, đánh giá tình trạng pháp lý trước khi lựa chọn phương thức tiếp cận. Với những trường hợp có dấu hiệu bị chiếm đoạt hoặc xuất khẩu trái phép, cần xem xét khả năng yêu cầu hoàn trả; với tài sản được chuyển dịch hợp pháp, có thể vận động hiến tặng, mua thỏa thuận, mượn dài hạn hoặc hợp tác trưng bày.
Đối với di sản triều Nguyễn, việc đối chiếu Châu bản, sử liệu, hồ sơ lưu trữ, ảnh cổ và danh mục sưu tập có thể tạo dựng những chứng cứ quan trọng. Đây phải là công việc thường xuyên, liên tục bởi khi hiện vật đã xuất hiện trên sàn đấu giá, thời gian còn lại thường không đủ để bắt đầu một nghiên cứu đầy đủ, nghiêm túc từ đầu.
Huế cần đầu mối theo dõi thông tin, kết nối chuyên gia và phối hợp với cơ quan trung ương khi phát sinh vụ việc. Cơ chế phản ứng nhanh phải xác định rõ người chịu trách nhiệm, thời hạn thẩm định, thẩm quyền quyết định và nguồn kinh phí. Sự linh hoạt cần đi cùng thẩm định độc lập, kiểm soát xung đột lợi ích và bảo mật chiến lược đàm phán.
Nguồn lực cũng phải được tính cho toàn bộ hành trình, từ nghiên cứu, giám định, tư vấn pháp lý đến vận chuyển, bảo hiểm, bảo quản và giới thiệu. Chỉ chuẩn bị kinh phí mua mà thiếu điều kiện chăm sóc hiện vật sau tiếp nhận sẽ tạo ra một khoảng trống lớn trong chính sách.
Từ kinh nghiệm hiến tặng hiện vật của các cá nhân như Lê Bá Đảng, Điềm Phùng Thị và và của doanh nghiệp như Tập đoàn Sunshine, thành phố nên xây dựng mạng lưới đồng hành lâu dài với doanh nghiệp, nghệ sĩ và nhà sưu tập. Sự ghi nhận cần trang trọng, phù hợp, gắn với cam kết rõ ràng về bảo tồn và phục vụ cộng đồng. Các bộ sưu tập sau khi hiến tặng được quản trị và phát huy tốt chính là lời thuyết phục có sức nặng đối với những người đang cân nhắc trao gửi di sản.

Cần có sự đầu tư tương xứng cho hệ thống bảo tàng, đội ngũ chuyên môn...
Đầu tư thiết chế và con người để giữ được niềm tin
Yêu cầu có tính quyết định là Huế phải đầu tư tương xứng cho hệ thống bảo tàng, các trung tâm nghiên cứu và đội ngũ chuyên môn. Nếu mong muốn tiếp nhận những bộ sưu tập lớn, những cổ vật quý hoặc khối tư liệu độc bản, thành phố cần chứng minh năng lực chăm sóc chúng trong nhiều thập niên. Khả năng tiếp nhận phải được chuẩn bị trước cơ hội tiếp nhận.
Đầu tư cho bảo tàng cần được hiểu đầy đủ, từ không gian trưng bày đến kho chuyên dụng, kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, an ninh và phòng ngừa thiên tai. Tranh, giấy, vải, kim loại hay tác phẩm hỗn hợp có yêu cầu bảo quản khác nhau. Một công trình đẹp chỉ trở thành thiết chế bảo tàng có chất lượng khi bên trong có hệ thống kỹ thuật, quy trình nghiệp vụ và nguồn kinh phí vận hành ổn định.
Huế nên củng cố các trung tâm, bộ phận nghiên cứu chuyên sâu về di sản cung đình, mỹ thuật và tư liệu lịch sử trên cơ sở những đơn vị hiện có như Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế, Bảo tàng thành phố, kết nối với Đại học Huế, cơ quan lưu trữ và đối tác quốc tế. Những đầu mối này cần đủ năng lực nghiên cứu nguồn gốc, lập hồ sơ khoa học, giám định, bảo quản, số hóa và công bố kết quả. Giá trị của trung tâm nghiên cứu phải thể hiện ở chất lượng chuyên môn và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.
Đặc biệt, đào tạo con người phải trở thành hướng đầu tư dài hạn. Huế cần chuyên gia bảo quản, cán bộ quản lý sưu tập, giám tuyển, người nghiên cứu Hán Nôm, lịch sử mỹ thuật, lưu trữ, cùng nhân lực có ngoại ngữ và hiểu biết về pháp lý, thị trường nghệ thuật. Những năng lực ấy khó hình thành qua vài lớp tập huấn ngắn ngày, mà cần những chương trình đào tạo bài bản, thực hành tại bảo tàng và cơ chế thu hút, giữ chân người giỏi.
Cùng với đó là đội ngũ giáo dục bảo tàng, truyền thông và phát triển công chúng, có khả năng chuyển kết quả nghiên cứu thành triển lãm, học liệu, chương trình trải nghiệm và sản phẩm số. Các bộ sưu tập Lê Bá Đảng, Điềm Phùng Thị có thể tiếp tục nuôi dưỡng giáo dục thẩm mỹ, nghiên cứu sáng tạo; cổ vật cung đình và tư liệu quý có thể bổ sung chiều sâu cho những câu chuyện về lịch sử, nghệ thuật, và đời sống Huế.
Hiệu quả cần được đánh giá thường xuyên bằng tình trạng bảo tồn, chất lượng nghiên cứu, mức độ tiếp cận và giá trị giáo dục, bên cạnh lượng khách tham quan. Khi bảo tàng vận hành tốt, di sản sẽ góp phần nâng chất lượng du lịch văn hóa, tạo cảm hứng sáng tạo và làm phong phú đời sống tinh thần của người dân.
Cơ hội lớn đã mở, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào sự chuẩn bị của Huế. Thành phố cần đặt vấn đề hồi hương di sản trong một chiến lược đồng bộ: tìm kiếm có trọng tâm, tiếp nhận có căn cứ, quản trị chuyên nghiệp và phát huy bền vững. Mỗi cổ vật, tác phẩm, tư liệu trở về đều mang theo một phần ký ức và một sự trao gửi; đầu tư cho thiết chế và con người chính là cách Huế đáp lại sự trao gửi ấy, để những giá trị được gìn giữ hôm nay tiếp tục có ích cho các thế hệ mai sau.



