'Cơ hội vàng' Maria Montessori đã tạo ra cho chính mình

Tác giả: E.M. Standing / Light Books và NXB Dân trí

Di sản Maria Montessori: Lý thuyết, Thực hành và Tác động toàn cầu

Cuốn sách không chỉ trình bày những nguyên lý cốt lõi trong phương pháp Montessori, một phương pháp giáo dục tiên phong chú trọng vào sự phát triển tự nhiên, tự do và độc lập của trẻ em, mà còn khắc họa rõ nét tầm ảnh hưởng của bà Maria Montessori đến nền giáo dục toàn cầu.

'Cơ hội vàng' Maria Montessori đã tạo ra cho chính mình

Nhiều trẻ em nghèo không có người trông nom trong lúc cha mẹ đi làm, Maria Montessori đã tập hợp chúng lại, mở một nhà trẻ và thí điểm những phương pháp giáo dục mới của bà.

Maria Montessori luôn tìm cách đưa các phương pháp giáo dục của mình tới nhiều trẻ em. Ảnh minh họa: Một cảnh trong phim Maria Montessori.

Nếu Montessori qua đời vào đầu năm 1906, khi ấy bà mới ba mươi sáu tuổi, thì tên tuổi của bà hẳn chỉ được biết đến trong một vòng tròn nhỏ thân thuộc. Đến năm 1908, tức chỉ hai năm sau, tên bà đã vang danh khắp thế giới.

Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, bà đã thực hiện một khám phá mà toàn bộ cuộc đời trước đó của bà dường như để chuẩn bị cho khoảnh khắc ấy. Không hề quá lời khi nói rằng, cũng như Columbus, bà đã khám phá được một tân thế giới.

Thế giới mà Columbus khám phá là thế giới bên ngoài; còn bà Montessori khám phá một thế giới bên trong - bên trong tâm hồn của đứa trẻ. Chúng ta đừng nhầm lẫn, đây là một khám phá thực sự, khách quan không kém gì khám phá châu Mỹ của Columbus, hay định luật hấp dẫn của Newton. Chính khám phá này mới làm nên tên tuổi của bà, chứ không phải phương pháp của bà.

Phương pháp của bà chỉ là hệ quả từ khám phá đó, điều mà chính bà cũng diễn giải rõ ràng. “Sẽ là một sai lầm lớn nếu cho rằng chỉ nhờ quan sát trẻ em mà chúng tôi đã hình thành nên ý tưởng mới về sự tồn tại của một bản chất tiềm ẩn bên trong đứa trẻ, và rằng trực giác đó đã dẫn đến việc xây dựng một trường học đặc biệt và một phương pháp giáo dục đặc biệt.

Không thể quan sát được điều mà ta chưa biết đến; và cũng không ai có khả năng, bất thình lình, chỉ bằng một linh cảm mơ hồ lại tưởng tượng ra một đứa trẻ có thể có hai bản chất (lệch lạc và bình thường), sau đó nói rằng, ‘Giờ tôi sẽ cố chứng minh điều đó bằng thực nghiệm.’ Bất cứ điều gì mới mẻ, có thể nói vậy, phải tự xuất hiện bằng chính nguồn năng lượng của nó; nó phải bùng lên và đánh thức tâm trí chúng ta qua cái mà ta gọi là cơ duyên". [1]

Hiện tượng mới mẻ tự xuất hiện nhờ vào năng lượng riêng này chính xác là gì? Và cơ hội nào đã mở đường cho nó xuất hiện?

Để trả lời điều này, ta phải quay ngược thời gian để tóm tắt chuỗi hoàn cảnh đầy tính tiên định đã dẫn đến sự kiện vĩ đại và bất ngờ này. Vào thời điểm đó ở Rome tồn tại một khu ổ chuột có tên gọi San Lorenzo, một khu vực bẩn thỉu, nghèo đói và đầy tội phạm.

Trong khu này có nhiều tòa nhà lớn mọc lên trong thời kỳ bùng nổ xây dựng, “hoàn toàn phớt lờ các quy định vệ sinh và tình hình ngày càng tệ khi chúng bị biến thành nơi ăn chốn ở tạm thời”.

Các tòa nhà này sau đó bị tầng lớp nghèo nhất trong toàn thành phố chiếm dụng. Tại đây mọi loại tệ nạn nở rộ như cho thuê lại trái phép, sống chen chúc, phóng đãng pha tạp cùng các loại tội phạm khác mà không hề bị kiểm soát. Để có cái nhìn đầy đủ về điều kiện kinh khủng tại khu San Lorenzo, phải đọc chính lời kể của bà Montessori.

Lúc ấy, có một hiệp hội xây dựng mang tên Institutio Romano dei Beni Stabili - một tổ chức vững mạnh được hậu thuẫn bởi các ngân hàng lớn ở Italy. Hiệp hội này đã xây dựng hai khối căn hộ lớn liền kề nhau ngay trung tâm khu San Lorenzo.

Ý định ban đầu - nhưng chưa bao giờ được thực hiện - là cải tạo toàn bộ nhà cửa trong khu vực này. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, hơn một nghìn người nghèo trong khu đã được đưa vào ở trong các căn hộ này, theo từng gia đình, với điều kiện họ phải tuân thủ một số quy định về lối sống nghiêm chỉnh và sạch sẽ.

Nhưng chẳng bao lâu sau, một vấn đề mới nảy sinh. Phần lớn cha mẹ đều đi làm suốt ngày, còn các trẻ lớn thì đi học. Những đứa trẻ nhỏ hơn bị để mặc cho tự xoay xở và chúng chơi đùa khắp các cầu thang cùng hành lang, làm bẩn tường, phá cầu thang, nói chung là gây mất trật tự - “giống như bọn nhóc phá hoại ngu dốt.”

Sau một thời gian cân nhắc, chính quyền quyết định rằng về lâu dài, phải tập trung đám trẻ này vào một phòng và thuê người trông giữ chúng, như vậy sẽ đỡ thiệt hại về kinh tế hơn là cứ liên tục trả tiền sơn sửa những hư hỏng mà chúng gây ra.

Một căn phòng đã được chuẩn bị cho mục đích này. Câu hỏi tiếp theo: Ai sẽ là người được giao phó chăm sóc những đứa trẻ này? Một trong những người có trách nhiệm chợt nhớ đến một bài viết trên tạp chí của bác sĩ Montessori và quyết định rằng bà chính là người phù hợp nhất cho việc này. Người này sau đó đã tiếp cận bà.

Bác sĩ Montessori vui vẻ nhận lời, vì bà nhìn thấy đây là cơ hội hiện thực hóa một ước vọng ấp ủ bấy lâu - cơ hội được làm việc với những đứa trẻ bình thường. Như từng đề cập, trong nhiều năm, bà đã linh cảm rằng nếu áp dụng những phương pháp từng rất thành công trong việc dạy trẻ chậm phát triển trí tuệ cho trẻ bình thường thì có thể thu được kết quả tốt.

Tuy nhiên, trước đây bà không có cơ hội thử nghiệm do quy định tất cả trẻ em từ sáu tuổi trở lên đều phải nhập học tại các trường công lập. Rất khó để bà can thiệp vào việc này.

Sau khi nhận trách nhiệm trông nom “đám nhóc phá hoại” này, việc tiếp theo bà làm là trang bị căn phòng được dành riêng cho bọn chúng. Tuy nhiên, bà không có điều kiện để trang bị bàn ghế học sinh như trong các lớp học thông thường, vì mọi chi phí đều do một công ty xây dựng tài trợ và những khoản đó phải được kê khai như chi phí gián tiếp trong việc bảo trì chung tòa nhà.

Đây là lý do khiến những khoản chi tương đương với chi phí nội thất và thiết bị văn phòng mới được cho phép. Thế là bà đã cho đóng các bàn dành riêng cho trẻ nhỏ, kèm theo ghế phù hợp, thay vì dùng bàn học sinh đang phổ biến rộng rãi vào thời điểm đó.

Thật may mắn, hạn chế này lại trở thành một điểm thuận lợi. Bà cũng cho làm một số ghế bành nhỏ, có lẽ với lý do rằng ngay cả trong văn phòng, con người đôi khi cũng cần nghỉ ngơi. Ngoài ra, bà còn chuẩn bị một số dụng cụ khoa học chính xác, tuy không giống hệt nhưng tương tự những gì bà sử dụng tại cơ sở dành cho trẻ khiếm khuyết. Những vật dụng này “không mang dáng dấp gì của thiết bị trường học”.

[1] Trích trong cuốn Bí mật tuổi thơ (Secret of Childhood) của Maria Montessori.