Cỗ máy 'thao túng thông tin' bằng tin giả đang hoạt động tinh vi thế nào?

Tại World Cup 2026, sau mỗi trận đấu của đội tuyển Argentina ở vòng loại trực tiếp thường xuyên xuất hiện hàng loạt tài khoản trên mạng xã hội đăng tải những hình ảnh giống như chụp lại trong trận, cho thấy các cầu thủ đến từ Nam Mỹ đang chơi xấu đối phương. Đi kèm là lời dẫn của chủ tài khoản đăng tải để phàn nàn về việc cầu thủ Argentina chơi xấu đối phương nhưng không có bất kỳ can thiệp hay thẻ phạt nào từ trọng tài.

Các bài đăng như vậy nhanh chóng được chia sẻ rầm rộ trên mạng, kéo theo hàng trăm, thậm chí cả nghìn bình luận bức xúc, có tính xúc phạm. Tuy nhiên, cũng không ít thành viên cộng đồng phát giác đây là nội dung và hình ảnh được tạo dựng bởi AI, khiến họ cho rằng mục đích chính của bài đăng nhằm thao túng tâm lý, gây quan điểm trái chiều để tạo tranh cãi.

Một bài đăng sử dụng hình ảnh AI “ăn theo” đội tuyển Argentina tại World Cup 2026 đã thu hút lượng lớn người tương tác.

Trên thế giới, khái niệm “cỗ máy thao túng” (manipulation machine) hiện nay không còn mô tả những hành vi đơn lẻ, mà ám chỉ một hệ sinh thái công nghiệp hóa cao độ. Ở đó, các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp truyền thông tư nhân phối hợp sử dụng công nghệ tự động hóa để định hình dư luận trên quy mô lớn.

Dữ liệu từ Viện Internet Oxford (OII) cho thấy một xu hướng gia tăng liên tục của các chiến dịch thao túng mạng xã hội. Nếu như năm 2017 chỉ ghi nhận 28 quốc gia có các hoạt động này, thì đến giai đoạn 2020-2021, con số này đã tăng vọt lên 81. Sự gia tăng không chỉ về số lượng mà còn về mức độ tinh vi trong kỹ thuật vận hành.

Một hiện tượng đáng chú ý là hành vi thương mại hóa dịch vụ thao túng, hay còn gọi là “Propaganda as a Service”. Theo báo cáo, có ít nhất 48 quốc gia đã sử dụng dịch vụ từ các công ty truyền thông chiến lược tư nhân. Từ năm 2009 đến nay, giá trị các hợp đồng tư nhân được phát hiện lên tới gần 60 triệu USD, nằm trong tổng ngân sách hơn nửa tỷ USD được chi cho việc nghiên cứu và triển khai thao túng tâm lý trực tuyến.

Cơ chế vận hành

Cỗ máy thao túng vận hành dựa trên sự phối hợp đồng bộ giữa ba nhóm thành phần chính: con người, hệ thống tự động (bot) và tài khoản bị xâm nhập. Trong đó, nhóm vận hành trực tiếp sử dụng con người để tạo nội dung có tính thuyết phục cao, tương tác trực tiếp nhằm tạo cảm giác chân thực. Tiếp đến là hệ thống Bot (tài khoản tự động) có nhiệm vụ chính là khuếch đại tần suất, tạo ra các xu hướng ảo (fake trends) để đánh lừa thuật toán của những nền tảng trực tuyến như Facebook, X (Twitter cũ) hay YouTube.

Cơ chế hoạt động của cỗ máy thao túng thông tin trên Internet.

Cuối cùng là nhóm tài khoản bị đánh cắp. Những kẻ đứng sau chiến dịch lợi dụng uy tín của các cá nhân thật nhưng đã bị đánh cắp tài khoản trên mạng xã hội để phát tán thông tin sai lệch, khiến người tiếp nhận khó lòng phân biệt, không biết mình bị cuốn vào một kịch bản đã lên từ trước.

Mục tiêu của các chiến dịch này không dừng lại ở việc tạo tin giả mà đã chuyển sang các hình thức cực đoan hơn như quấy rối, tấn công cá nhân và công kích đối thủ. Điều này tạo ra một môi trường mạng độc hại, làm xói mòn niềm tin xã hội.

Chất xúc tác mới mang tên “Trí tuệ nhân tạo”

Sự trỗi dậy của AI tạo sinh đã làm thay đổi hoàn toàn bài toán chi phí của mô hình vận hành công cụ thao túng thông tin. Các “Nông trại nội dung AI” (AI Content Farms) có thể khởi tạo hàng trăm trang web tin tức giả mỗi tháng mà không cần yêu cầu quá nhiều nhân sự giám sát hay tham gia vào quá trình vận hành, liên tục thu gom và xáo trộn tin tức từ các báo chính thống để thu lợi bất chính từ quảng cáo tự động. Theo trang NewsGuard, tính đến nay đã có hơn 3.749 trang web vận hành bằng 16 ngôn ngữ khác nhau được xác định là các thực thể tự động hóa hoàn toàn.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) trong báo cáo Rủi ro Toàn cầu 2024 đã xếp hạng thông tin sai lệch là nguy cơ ngắn hạn hàng đầu. Đáng chú ý, các rủi ro phát sinh từ AI đã nhảy vọt từ vị trí thứ 30 lên vị trí thứ 5 trong bảng xếp hạng mức độ nghiêm trọng toàn cầu trong tầm nhìn 10 năm. AI không chỉ tạo ra nội dung nhanh hơn mà còn có khả năng cá nhân hóa thông tin sai lệch để tác động sâu sắc hơn vào tâm lý từng nhóm người dùng cụ thể.

Tỷ lệ gỡ bỏ nội dung sai sự thật của các mạng xã hội phổ biến tại Việt Nam sau 6 tháng đầu năm 2026.

Trước sức ép của các cỗ máy này, nhiều quốc gia và khối liên minh đã bắt đầu siết chặt hành lang pháp lý. Đạo luật Dịch vụ Số (DSA) của Liên minh châu Âu (được thông qua tháng 11/2022 và có hiệu lực trên toàn bộ liên minh từ 2024) là một minh chứng điển hình, bắt buộc các nền tảng phải minh bạch hóa quá trình kiểm duyệt. Ủy ban châu Âu (EC) cho biết trong 6 tháng đầu năm 2025, đã có hơn 9 tỷ quyết định kiểm duyệt chủ động được thực hiện trong khu vực EU.

Ở Việt Nam, Nghị định 147/2024/NĐ-CP đánh dấu một bước ngoặt trong việc quản lý không gian mạng. Với yêu cầu xác thực số điện thoại cho mọi tài khoản và nghĩa vụ gỡ bỏ thông tin vi phạm trong vòng 24 giờ, hành lang pháp lý đang hướng tới việc loại bỏ tính ẩn danh, vốn là lá chắn cho các hoạt động thao túng.

Tại Hội nghị sơ kết lĩnh vực thông tin điện tử 6 tháng đầu năm 2026, định hướng công tác 6 tháng cuối năm (diễn ra hôm 24/6), đại diện Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử cho biết các nền tảng xuyên biên giới hiện đáp ứng hơn 94% yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm do cơ quan quản lý Việt Nam gửi. Trong đó, Facebook, YouTube và TikTok đã phối hợp xử lý hàng nghìn bài viết, video và nội dung vi phạm pháp luật trên các nền tảng này, góp phần tăng cường quản lý và bảo đảm môi trường mạng an toàn hơn. Dù vậy, cuộc chiến chống lại thao túng thông tin vẫn còn dài hạn khi các kỹ thuật ẩn nấp và tự động hóa ngày càng tinh vi hơn.