Có một hoàng hôn ở Thái Nguyên trong âm nhạc Văn Cao

Vẻ đẹp huyền ảo của hoàng hôn Thái Nguyên – nguồn cảm hứng đi vào ca khúc Đàn chim Việt

Bến đỗ mới cho cánh chim giang hồ

Một chiều đầu thu, trong căn chung cư nhỏ ngập tranh và sách giữa lòng Hà Nội, họa sĩ, nhạc sĩ Văn Thao, người con trưởng của cố nhạc sĩ Văn Cao mở cửa đón khách bằng nụ cười niềm nở, ấm áp.

Ở tuổi xưa nay hiếm, ông vẫn giữ nét phong sương, trầm tĩnh của người sinh ra trong một cái nôi nghệ thuật lớn. Nhấp ngụm trà nóng, ông hướng ánh nhìn về bức chân dung người cha kính yêu treo trang trọng trên tường.

Với ông, di sản của cha để lại không chỉ là những nhạc phẩm bất tử, những bức tranh, bài thơ, mà còn là cả một miền ký ức từ những chuyến đi dọc dài đất nước qua Võ Nhai (Thái Nguyên), Bắc Sơn (Lạng Sơn), những vùng đất kháng chiến xưa. Ông chậm rãi kể, giọng như lẫn vào khói trà bảng lảng.

Trong lịch sử tân nhạc Việt Nam, hiếm có tác phẩm nào mang số phận đặc biệt như Đàn chim Việt. Năm 19 tuổi, Văn Cao viết nên Bến Xuân, một ca khúc trữ tình đằm thắm, khởi nguồn từ thoáng rung động rất thực trước một thiếu nữ Hải Phòng. Tác phẩm khép lại giai đoạn âm nhạc lãng mạn đầu tiên của ông. Ngày ấy, ai cũng nghĩ Bến Xuân đã là bến đỗ duy nhất cho bao tâm hồn lãng mạn.

Vậy mà bằng tài năng của mình, Văn Cao đã tạo ra thêm một bến đỗ mới cho những người lính Nam tiến bằng chính giai điệu thân quen này. Một sự chuyển đổi giống như thời thế vậy.

Mở đầu ca khúc Đàn chim Việt, Văn Cao diễn tả sự hội tụ của những người lính từng dấn thân qua các chiến trận trong cao trào cách mạng về với thủ đô Hà Nội để chuẩn bị lên đường Nam Tiến.

Họ gặp nhau, ôn lại những kỷ niệm xưa. Đấy là những trận chiến từ thời Bắc Sơn, rồi trận ra quân sau Quốc dân Đại hội và tưởng vọng lại thời khởi nghĩa Yên Thế cùng cuộc giành chính quyền ở Hải Phòng. Và rồi những người lính lại chuẩn bị lên đường vào Nam Bộ.

Bản ký âm ca khúc Đàn chim Việt.

Sự chuyển đổi bút pháp này diễn ra nhuần nhuyễn đến ngỡ ngàng. Nhạc sĩ Văn Thao cho biết, bài Đàn chim Việt vẫn giữ nguyên nét nhạc của Bến Xuân vốn là mối tình riêng của cha ông. Nhưng khi đi theo cách mạng, nhận thấy Bến Xuân quá nổi tiếng và giai điệu đã đi vào lòng người, ông liền đặt lời mới. Khi ông đưa những bộ đội Vệ Quốc Quân vào mặt trận miền Nam, những người lính từ khắp nơi hội tụ rồi lên đường giống như những cánh chim Việt. Ông chuyển lời để bài hát mang tính chất cách mạng, giúp mọi người dễ hát, dễ thuộc trên đường ra mặt trận.

Đàn chim Việt hiện diện như một nhạc phẩm độc lập của Văn Cao. Ai hát Bến Xuân vẫn cứ hát, Ai hát Đàn chim Việt cũng không sao. Bởi vậy, Đàn chim Việt và Bến Xuân cùng tồn tại trên các miền khác nhau của đất nước.

Sau hiệp định Geneve, Bến Xuân được hát nhiều ở miền Nam. Còn ở miền Bắc, một thời gian dài, mọi người chỉ hát Đàn chim Việt đến mức quên rằng nó là nhạc phẩm sinh đôi của Nhạc sĩ Văn Cao.

Giai điệu kết nối cội nguồn

Nếu ở đoạn đầu, ca khúc đưa người nghe đắm chìm trong vẻ đẹp lãng mạn của quê hương, thì ở đoạn phát triển, bức tranh âm nhạc bất ngờ mở ra một không gian nghệ thuật hoàn toàn mới. Sự xuất hiện của Thái Nguyên trong bài hát không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Chim reo thương nhớ chim ngàn xa/Hồn còn vương vấn về xưa/Về nơi hoàng hôn Thái Nguyên tung hoành...

Nhạc sĩ Văn Thao, con trai trưởng của cố nhạc sĩ Văn Cao, bên bản ký âm nhạc phẩm Đàn chim Việt.

Trò chuyện với chúng tôi về câu hát này, nhạc sĩ Văn Thao xúc động chia sẻ, cha ông đã có thời gian sống và làm việc ở chiến khu Việt Bắc (ATK Thái Nguyên) khá nhiều. Trên vùng đồi trung du đó, ông đã ngắm nhìn những ngày mùa đẹp như tranh, ánh hoàng hôn nơi núi rừng Việt Bắc rực rỡ trước khi màn đêm buông xuống đại ngàn luôn gợi lên nỗi nhớ khôn nguôi.

Nhưng vượt lên trên cảm xúc nghệ thuật trước thiên nhiên, hoàng hôn Thái Nguyên hay vùng đất Bắc Sơn trong Đàn chim Việt còn mang một tầng nghĩa ẩn dụ sâu sắc hơn thế. Nhạc sĩ Văn Thao cho biết, cha ông sáng tác tác phẩm trong một hoàn cảnh rất đặc biệt.

Khi ông nhắc đến hoàng hôn Thái Nguyên, đó không chỉ là cảm xúc cảnh sắc mà còn là dự cảm cách mạng, hướng về căn cứ địa kháng chiến. Khởi nghĩa Bắc Sơn, rồi cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên (1917)... ông muốn gợi lại những mốc lịch sử đã qua ấy để nhắc nhở mọi người rằng chúng ta đã trải qua nhiều gian khổ, nhiều cuộc khởi nghĩa để giành độc lập, và hôm nay chúng ta tiếp nối con đường đó.

Sinh ra trong một gia đình mà ngôi nhà luôn là điểm hẹn của những tên tuổi lớn trong giới văn nghệ sĩ, nhạc sĩ Văn Thao được đắm mình trong không khí nghệ thuật đỉnh cao từ nhỏ, cùng sự chỉ bảo nghiêm khắc nhưng ân cần của người cha tài hoa, đã nâng bước ông trên con đường hội họa và âm nhạc.

Nhiều năm qua, như một thói quen tâm linh và tình cảm đối với đấng sinh thành, mỗi dịp tháng 9, hầu như năm nào nhạc sĩ Văn Thao cũng dành thời gian trở lại các địa danh xưa của Chiến khu Việt Bắc như Võ Nhai (Thái Nguyên) hay Bắc Sơn (Lạng Sơn).

Mỗi chuyến đi là một lần ông dõi theo từng bước chân năm xưa của cha mình, để cảm nhận trọn vẹn không khí hào hùng lãng mạn mà thế hệ cha anh đã sống và cống hiến. Yêu mảnh đất này, ông cũng đã tự sáng tác một số ca khúc dành tặng riêng cho vùng đất Thái Nguyên và Lạng Sơn như một lời tri ân tiếp nối.

Hơn tám thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày Đàn chim Việt cất lên lần đầu tiên. Một Thái Nguyên của quá khứ vừa nên thơ vừa kiên cường đã lặng lẽ đi vào âm nhạc Văn Cao giản dị mà thiêng liêng. Nhạc sĩ không giảng giải về tình yêu, bởi tự thân giai điệu và lời ca đã là tình yêu.

Dù trải qua biết bao thăng trầm của thời gian, câu hát về hoàng hôn Thái Nguyên vẫn vang lên như một minh chứng cho sức sống của nghệ thuật chân chính, nơi những "đàn chim Việt" khắp mọi miền đất nước luôn ngóng chờ ngày trở về đoàn tụ trọn vẹn dưới mái nhà chung của non sông.