Có nên mở rộng ngay bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với lao động tự do và người làm việc trên nền tảng số?

 Quang cảnh phiên làm việc của Quốc hội ngày 9/11. Ảnh: Quốc hội

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, ngày 9/11, Quốc hội khóa XVI thảo luận ở Hội trường Diên Hồng về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội. Nội dung mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đặc biệt là nhóm người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số là một trong những chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu Quốc hội.

Thống nhất với mục tiêu gia tăng diện bao phủ an sinh xã hội, các đại biểu Quốc hội đã phân tích thẳng thắn những thách thức từ thực tiễn giao dịch, hạ tầng dữ liệu và năng lực tuân thủ, từ đó kiến nghị những giải pháp và lộ trình thực thi bảo đảm tính khả thi của chính sách...

Cần đánh giá tác động toàn diện đối với từng nhóm lao động, xem xét quy định lộ trình thực hiện

Phát biểu ý kiến tại hội trường, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) bày tỏ sự ủng hộ đối với chủ trương mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, đặc biệt đối với khu vực lao động phi chính thức như người giao hàng, lái xe công nghệ và những người tạo ra thu nhập từ các nền tảng số. Theo đại biểu, đây là lực lượng lao động đang tăng nhanh về số lượng trong nền kinh tế hiện đại nhưng khả năng tiếp cận các chính sách an sinh xã hội thực tế còn rất hạn chế.

 Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) phát biểu thảo luận. Ảnh: Quốc hội

Tuy nhiên, đại biểu Lê Hữu Trí lưu ý cơ quan soạn thảo cần phân định rành mạch giữa mục tiêu chính sách và phương thức tổ chức thực hiện. Đại biểu chỉ ra rằng, nếu quy định phạm vi đối tượng tham gia quá rộng trong khi chưa định hình rõ chủ thể có nghĩa vụ đóng, căn cứ tính mức đóng, trách nhiệm pháp lý của các doanh nghiệp sở hữu nền tảng số và cơ chế bảo vệ người lao động thì quy định pháp luật khi ban hành rất dễ phát sinh tranh chấp, đồng thời vô tình tạo thêm gánh nặng tài chính cho những người có thu nhập thấp và thiếu ổn định.

Phân tích sâu về đặc thù công việc của nhóm lao động này, đại biểu Lê Hữu Trí nhấn mạnh đối với những người làm việc theo từng chuyến xe, từng đơn hàng hoặc cùng lúc hợp tác với nhiều nền tảng số khác nhau, việc xác định chính xác tổng thu nhập làm căn cứ tính mức đóng cũng như cơ chế phân chia tỷ lệ trách nhiệm đóng giữa các bên là vấn đề không đơn giản. Nếu thiết kế chính sách thiếu đồng bộ và không phù hợp với thực tiễn, người lao động sẽ phải gánh chịu chi phí trích nộp gia tăng trước mắt nhưng chưa nhận thấy rõ ràng lợi ích an sinh lâu dài, dẫn đến tâm lý né tránh hoặc tìm cách đối phó với nghĩa vụ tham gia.

Từ những phân tích trên, đại biểu Lê Hữu Trí đề xuất dự thảo luật cần quy định chi tiết về nhóm đối tượng cụ thể, xác định rõ thời điểm áp dụng, phương thức thu đóng và trách nhiệm chi tiết của từng bên liên quan.

 Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quốc hội

Đồng thời, cơ quan chức năng cần tiến hành đánh giá tác động toàn diện đối với từng nhóm lao động, xem xét quy định lộ trình thực hiện bắt đầu từ năm 2028 đối với nhóm lao động trên nền tảng số trong trường hợp chưa chuẩn bị đầy đủ điều kiện triển khai ngay. Thời gian này sẽ tạo khoảng trống cần thiết để hoàn thiện thể chế pháp lý, xây dựng và kết nối hệ thống dữ liệu chia sẻ giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các doanh nghiệp nền tảng số, kết hợp với công tác tuyên truyền nhằm tạo sự đồng thuận.

“Một chính sách bảo hiểm xã hội tốt không chỉ được đánh giá bằng số người tham gia hay quy mô quỹ mà quan trọng hơn là người lao động có đủ niềm tin để tham gia, có thể tiếp cận quyền lợi khi cần và phải được bảo đảm an toàn thực chất khi về già, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động”, đại biểu Lê Hữu Trí phân tích.

Chưa nên mở rộng ngay, cần tập trung nguồn lực thực hiện hiệu quả quy định hiện hành

Phát biểu thảo luận, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) khẳng định bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh rất nhân văn và nhân đạo của Đảng và Nhà nước, hướng tới mục tiêu bảo đảm đời sống và hỗ trợ tài chính cho mọi người dân khi hết tuổi lao động.

 Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) phát biểu thảo luận. Ảnh: Quốc hội

Mặc dù đồng tình với mục tiêu dài hạn của chính sách, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị Quốc hội và Chính phủ cần cân nhắc kỹ lưỡng việc đưa 2 nhóm đối tượng gồm người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc ở thời điểm hiện tại.

Đại biểu dẫn chứng thực tế trong thời gian qua, Luật Bảo hiểm xã hội đã mở rộng thêm 8 nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, nhưng kết quả vận hành cho thấy tỷ lệ tham gia thực tế vẫn chưa cao và phát sinh không ít vướng mắc trong khâu tổ chức thực hiện. Ngay cả với những đối tượng đã được luật hóa bắt buộc từ trước như các hợp tác xã hay doanh nghiệp tư nhân, việc chấp hành quy định đóng bảo hiểm xã hội vẫn còn nhiều bất cập.

Từ thực tế đó, đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng việc tiếp tục mở rộng ngay thêm 2 nhóm đối tượng phức tạp như lao động tự do và lao động nền tảng số trong đợt sửa đổi này là chưa thực sự phù hợp. Đại biểu kiến nghị trước mắt chưa nên quy định bổ sung nghĩa vụ bắt buộc đối với 2 nhóm đối tượng này, mà cần tập trung nguồn lực và các giải pháp vận động để thực hiện hiệu quả, triệt để quy định đối với các nhóm đối tượng đã được ban hành trong luật hiện hành.

 Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quốc hội

Về lộ trình, đại biểu Phạm Văn Hòa đề xuất việc đưa người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc nên được nghiên cứu một cách tổng thể, toàn diện và xem xét đề xuất bổ sung vào thời điểm tiến hành sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội trong giai đoạn tiếp theo.

“Theo tôi, khi sửa toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội lúc đó sẽ đề xuất thêm 2 đối tượng này, trước mắt những đối tượng trước đây đã quy định tiếp tục vận động tham gia thực hiện, nên tập trung vào nguồn đó, sau này sửa toàn diện sẽ bổ sung thêm”, đại biểu Phạm Văn Hòa kiến nghị.

Giữ quy định hiện hành, tiếp tục nghiên cứu để đề xuất khi sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo phát biểu tiếp thu và giải trình ý kiến của các đại biểu Quốc hội tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải đã làm rõ quan điểm xử lý đối với nhóm vấn đề về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, nhất là người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số.

 Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải phát biểu tiếp thu và giải trình ý kiến của các đại biểu Quốc hội nêu tại phiên họp. Ảnh: Quốc hội

Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải cho biết, thực hiện Kết luận số 276 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và trên cơ sở tiếp thu ý kiến thẩm tra của các cơ quan chuyên môn cũng như ý kiến đóng góp của các đại biểu Quốc hội, cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến sẽ báo cáo Chính phủ giữ quy định hiện hành của luật.

Theo đó, tiếp tục duy trì cơ chế giao Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với các nhóm đối tượng có việc làm và thu nhập ổn định, thường xuyên, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của từng thời kỳ mà luật hiện hành chưa quy định cụ thể. Trong cơ chế này đã bao gồm việc nghiên cứu mở rộng đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số khi có đủ điều kiện thực hiện.

“Cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để có đề xuất cấp có thẩm quyền khi trình đề án cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội làm cơ sở quy định cụ thể khi sửa đổi toàn diện luật trong giai đoạn 2027-2028”, Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải khẳng định.