Có thể biến trụ sở dôi dư thành 'nhà trẻ' cho người già

Gần đây, trong một gợi mở về vấn đề chăm sóc người cao tuổi, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một ý tưởng rất thú vị và thiết thực: không nhất thiết người già nào cũng phải vào các trung tâm dưỡng lão để ở lâu dài mà có thể tổ chức những địa điểm sinh hoạt chung, buổi sáng con cháu đưa người cao tuổi đến, chiều lại đón về nhà. Ở đó, họ được gặp gỡ bạn bè, những người cùng thế hệ, được trò chuyện, tập thể dục, đọc sách, nghe nhạc và tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ phù hợp.

Tôi đặc biệt chú ý đến gợi mở này bởi nó chạm đúng một nhu cầu rất thật của người cao tuổi hiện nay. Họ không chỉ cần được chăm sóc sức khỏe, ăn uống đầy đủ mà còn cần tình cảm, sự giao tiếp và niềm vui trong cuộc sống mỗi ngày.

Và tôi cũng biết Hà Nội đã thực hiện được 6 điểm như vậy. Tuy nhiên, tôi cũng không rõ cơ sở vật chất làm điểm dưỡng lão đó được dùng từ đâu?

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Trong khi đó, cấu trúc gia đình cũng đã thay đổi đáng kể. Mô hình nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà ngày càng ít phổ biến. Con cái đi làm cả ngày, nhiều người làm việc xa nhà, thậm chí ở nước ngoài. Không ít người cao tuổi chỉ còn hai vợ chồng già nương tựa vào nhau hoặc phải sống một mình.

Nhiều người già vẫn khỏe mạnh, còn khả năng tự đi lại và không muốn rời ngôi nhà quen thuộc để vào sống lâu dài trong một cơ sở dưỡng lão. Nhưng khi con cháu đi làm, căn nhà trở nên vắng lặng. Cả ngày không có ai trò chuyện, đôi khi họ chỉ quanh quẩn với chiếc tivi hoặc điện thoại. Nếu bất chợt lâm bệnh hay gặp sự cố, họ cũng có thể không có người ở bên giúp đỡ.

Nếu mỗi sáng họ có một nơi gần nhà để gặp bạn bè, cùng tập dưỡng sinh, đọc sách, nghe nhạc, đánh cờ, trò chuyện, chiều lại trở về với bữa cơm gia đình, đó chẳng phải là một điều rất đáng quý hay sao?

Nhu cầu được chăm sóc, được giao lưu, được sinh hoạt cộng đồng của người cao tuổi ngày càng lớn. Ảnh: VNN

Từ gợi mở rất đáng suy nghĩ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, tôi liên tưởng đến một vấn đề đang đặt ra trong thực tế hiện nay: sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều địa phương đang có những trụ sở, nhà đất công dôi dư, chưa được sử dụng hết công năng. Tại sao chúng ta không kết nối 2 vấn đề này với nhau?

Tận dụng những trụ sở công đang dôi dư?

Tôi lấy một ví dụ khá phổ biến: một trụ sở cấp quận trước đây phục vụ địa bàn có 20-30 vạn dân, nay sau sắp xếp, phân chia lại địa giới hành chính thì một số trụ sở cấp phường có thể không còn nhu cầu sử dụng như trước. Có nơi nhà cửa, sân bãi, phòng ốc vẫn còn tốt. Nếu không có phương án sử dụng hợp lý, những tài sản này sẽ dần xuống cấp, gây lãng phí.

Trong khi đó, nhu cầu về địa điểm sinh hoạt, chăm sóc người cao tuổi lại ngày càng lớn.

Thay vì bỏ ra những khoản kinh phí lớn để xây dựng mới các trung tâm dưỡng lão, chúng ta có thể khảo sát, lựa chọn một số trụ sở cũ của phường, xã, những cơ sở công còn sử dụng tốt, có vị trí thuận tiện để cải tạo thành các điểm sinh hoạt và chăm sóc người cao tuổi bán trú.

Đây là một cách chuyển đổi công năng tài sản công rất đáng nghiên cứu: từ những công trình đang dôi dư thành những địa chỉ phục vụ trực tiếp nhu cầu an sinh của người dân. Nơi đó không nhất thiết phải được xây dựng cầu kỳ hay trang bị những tiện nghi đắt tiền mà chỉ cần có phòng sinh hoạt chung, nơi nghỉ ngơi, khu vệ sinh phù hợp, khu vực tập thể dục, bếp ăn bảo đảm vệ sinh và những trang thiết bị cần thiết.

Mỗi phường, xã tùy theo quy mô dân số và số lượng người cao tuổi có thể bố trí một hoặc một vài cơ sở. Người cao tuổi đến vào buổi sáng, được tổ chức các hoạt động trong ngày, có bữa ăn trưa, thời gian nghỉ ngơi rồi trở về gia đình vào cuối buổi chiều.

Đặc biệt, mô hình này có ý nghĩa thiết thực đối với người nghèo, người hưởng lương hưu thấp và những gia đình chưa có điều kiện đưa cha mẹ đến các trung tâm dưỡng lão tư nhân. Những cơ sở tư nhân thường phải đặt ở nơi xa trung tâm do chi phí đất đai, mặt bằng lớn, mức phí cũng không phải gia đình nào cũng có thể kham nổi. Nếu có những điểm bán trú ngay tại phường, xã nơi người cao tuổi cư trú, việc đi lại sẽ thuận tiện hơn rất nhiều, chi phí cũng có thể giảm đáng kể.

Một mô hình cộng đồng, không phải dịch vụ xa xỉ

Theo tôi, cần xác định rõ đây không phải là những trung tâm dưỡng lão cao cấp, càng không phải cơ sở kinh doanh dịch vụ chăm sóc người già thuần túy vì lợi nhuận. Nó nên được nhìn nhận như một thiết chế an sinh xã hội ở cấp cơ sở, hoạt động theo phương thức bán trú, có sự hỗ trợ của Nhà nước và sự tham gia của cộng đồng.

Cần tính toán cơ chế tài chính hợp lý: người sử dụng đóng góp một khoản phí vừa phải tùy theo điều kiện; địa phương hỗ trợ cơ sở vật chất và có thể hỗ trợ một phần kinh phí vận hành; các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, nhà hảo tâm và cộng đồng cùng tham gia đóng góp. Đặc biệt là nên có chính sách miễn, giảm hoặc hỗ trợ đối với người cao tuổi nghèo, người sống đơn thân và những người có hoàn cảnh khó khăn.

Nguồn nhân lực cũng không nhất thiết phải tuyển mới hoàn toàn. Ngay tại mỗi phường, xã đều có thể có những bác sĩ, y sĩ, điều dưỡng đã nghỉ hưu nhưng còn sức khỏe và tâm huyết. Họ có thể tham gia tư vấn, theo dõi sức khỏe, hướng dẫn sơ cứu trong phạm vi chuyên môn. Những nhà giáo, giáo chức nghỉ hưu có thể tổ chức đọc sách, trò chuyện, hướng dẫn các hoạt động trí tuệ. Lớp trẻ có năng khiếu về âm nhạc, hội họa, văn nghệ, thể thao có thể đến giao lưu, hướng dẫn các hoạt động phù hợp theo hình thức tình nguyện.

Cách làm này vừa tận dụng được nguồn tri thức, kinh nghiệm sẵn có trong cộng đồng, vừa tạo sự gắn kết giữa các thế hệ. Người cao tuổi không chỉ là đối tượng được chăm sóc mà còn có thể tham gia tổ chức hoạt động, chia sẻ kinh nghiệm sống và tiếp tục đóng góp cho cộng đồng. Dĩ nhiên, lực lượng tình nguyện chỉ là phần bổ trợ, cơ sở vẫn phải có nhân viên thường trực được đào tạo và người chịu trách nhiệm chuyên môn.

Ai sẽ đứng ra tổ chức và quản lý?

Đây là vấn đề cần được nghiên cứu và phân công rõ ràng. Chính quyền phường, xã nên là đầu mối khảo sát nhu cầu, bố trí địa điểm, đặt ra tiêu chuẩn hoạt động và giám sát chất lượng.

Một trụ sở dôi dư trên địa bàn TP Thủ Đức (cũ). Ảnh: P.S

Chúng ta có thể nghiên cứu cơ chế đấu thầu hoặc đặt hàng đơn vị vận hành theo những tiêu chí công ích, với mức thu được kiểm soát và phù hợp với khả năng chi trả của người dân. Đơn vị được giao vận hành phải cam kết về chất lượng chăm sóc, nhân lực, an toàn, vệ sinh, chế độ ăn uống và trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Ở cấp cơ sở, chính quyền có thể phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, Hội Người cao tuổi, Hội Cựu chiến binh và các đoàn thể để khảo sát nhu cầu, kết nối tình nguyện viên, giới thiệu người tham gia giám sát và tiếp nhận phản ánh của gia đình. Việc lựa chọn đơn vị vận hành cần công khai, minh bạch. Trách nhiệm quản lý nhà nước phải được phân định rõ, tránh khoán trắng cho đơn vị kinh doanh.

Tất nhiên, đây không phải là cơ sở y tế thu nhỏ. Những người cao tuổi có bệnh nặng, cần chăm sóc y tế liên tục vẫn phải được đưa đến các cơ sở chuyên biệt. Nhà bán trú chủ yếu phục vụ những người còn khả năng sinh hoạt tương đối độc lập nhưng cần có nơi gặp gỡ, nghỉ ngơi và được hỗ trợ trong ngày.

Bắt đầu từ những mô hình thí điểm

Tôi nghĩ không nhất thiết phải chờ một chương trình thật lớn hay một đề án thật đồ sộ mới bắt đầu thực hiện. Chúng ta có thể lựa chọn một số phường ở đô thị, nơi có nhiều trụ sở công dôi dư và nhu cầu chăm sóc người cao tuổi cao để thí điểm. Sau một thời gian hoạt động, mô hình thí điểm này cần được đánh giá về số người tham gia, chi phí vận hành, chất lượng chăm sóc, mức độ hài lòng của người cao tuổi và gia đình. Nếu hiệu quả, mô hình có thể được nhân rộng, nếu chưa phù hợp thì điều chỉnh.

Tôi tin rằng nếu được tổ chức hợp lý, với mức phí vừa phải và chất lượng chăm sóc bảo đảm, mô hình này sẽ nhận được sự hoan nghênh của nhiều gia đình. Với người con phải đi làm cả ngày, biết cha mẹ mình có một nơi sinh hoạt gần nhà, có người hỗ trợ và có bạn bè bên cạnh là một sự yên tâm lớn.

Với người già, đó không phải là việc bị đưa ra khỏi gia đình mà là có thêm một mái nhà ban ngày để gặp gỡ, vận động và sống vui hơn, rồi chiều lại trở về với con cháu.

Chăm sóc người cao tuổi không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công trình lớn hay những khoản đầu tư tốn kém. Đôi khi, nó có thể bắt đầu từ chính một trụ sở cũ của phường, xã, được khảo sát, sửa sang và mở cửa đúng mục đích.

Một tài sản công được sử dụng hiệu quả, một nhu cầu xã hội được đáp ứng, một gia đình bớt đi nỗi lo và một người già có thêm niềm vui mỗi ngày.

Từ một gợi mở rất thiết thực của người đứng đầu Đảng và Nhà nước, chúng ta hoàn toàn có thể nghiên cứu, cụ thể hóa thành một mô hình an sinh xã hội gần dân, dễ tiếp cận và phù hợp với điều kiện kinh tế của đông đảo gia đình Việt Nam. Đó là một việc làm không quá xa vời nhưng có thể đem lại ý nghĩa xã hội lớn.