Cởi trói chính sách đất đai: Bệ đỡ để HTX dẫn dắt nông nghiệp quy mô lớn

Việt Nam xếp thứ 15 nước xuất khẩu nông sản trên thế giới nhưng thực tế sản xuất trong nước vẫn dựa trên nền tảng cốt lõi là kinh tế hộ nhỏ lẻ.

HTX kiểu mới giải bài toán sản xuất nhỏ lẻ

Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, quy mô đất sản xuất nông nghiệp bình quân trên mỗi hộ nông dân Việt Nam hiện nằm trong nhóm thấp nhất thế giới, chỉ đạt dưới 0,5 ha/hộ. Con số này quá khiêm tốn khi đặt cạnh các nước có cùng xuất phát điểm như Hàn Quốc (1,56 ha/hộ) hay Nhật Bản (2,9 ha/hộ), Thái Lan (3,2ha/hộ), chưa nói đến các quốc gia Âu - Mỹ (16,1ha/hộ-EU, Mỹ là gần 178ha/hộ). Sự manh mún này chính là rào cản ngăn cản nông dân, HTX Việt Nam áp dụng cơ giới hóa và xây dựng các vùng nguyên liệu quy chuẩn để bước ra thế giới.

Các chuyên gia cũng cho rằng dù đã có nhiều chủ trương thúc đẩy dồn điền đổi thửa, song khả năng tích tụ, tập trung đất đai của hộ nông dân vẫn rất hạn chế. Quy mô sản xuất của đại đa số gia đình gần như không tăng.

HTX là tổ chức tốt nhất để lao động có thể yên tâm giao đất lại cho người tiếp tục sản xuất ở quê hương.

Nghịch lý hơn, trong khi những người bám ruộng thiếu đất sản xuất quy mô lớn, thì tại nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực phía Bắc, một diện tích đất nông nghiệp đáng kể đang rơi vào tình trạng bị bỏ hoang hoặc giảm số vòng quay đất.

Nguyên nhân xuất phát từ làn sóng chuyển dịch lao động từ nông thôn ra thành thị. Người trẻ rời quê hương tìm kiếm sinh kế từ các ngành nghề phi nông nghiệp, nhưng do tâm lý phòng hờ, họ vẫn giữ ruộng mà không canh tác, cũng không dám chuyển nhượng hay cho thuê dài hạn vì lo ngại mất quyền sở hữu.

TS. Đặng Kim Sơn, Nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn, nhận định trong bối cảnh này, HTX kiểu mới chính là tổ chức sản xuất hết sức cần thiết để giúp cho nông dân nhỏ chuyển sang sản xuất quy mô lớn và rút được lao động ra khỏi nông thôn. HTX là tổ chức tốt nhất để tiến hành xây dựng cơ sở hạ tầng và dịch vụ hình thành các vùng chuyên canh phục vụ cho cả công nghiệp chế biến và xuất khẩu. HTX kiểu mới cũng là tổ chức tốt nhất để lao động khi rời khỏi nông nghiệp sang các lĩnh vực phi nông nghiệp có thể yên tâm giao đất lại cho người tiếp tục sản xuất ở quê hương.

Mặc dù Luật Đất đai hiện nay đã có những điểm mới, trong đó cho phép giao đất (giao đất không thu tiền, giao đất có thu tiền và cho thuê đất) cho HTX nhưng trong thực tế, việc thực hiện rất khó khăn. Người sản xuất giỏi ở nông thôn và các HTX, Liên hiệp HTX vẫn khó tiếp cận đất đai.

Như tại HTX dịch vụ nông nghiệp Nam Hòa (Thái Nguyên), đất canh tác của các thành viên nằm rải rác, thuộc quyền sử dụng của nhiều hộ. Nếu HTX muốn nâng cấp lên quy mô trang trại, hay muốn có quỹ đất xây dựng hạ tầng cơ bản, ứng dụng công nghệ cao đồng bộ đều đang gặp nhiều khó khăn vì thủ tục pháp lý phức tạp.

Tạo hành lang ưu tiên cho HTX

Để giải quyết triệt để bài toán này, chính sách đất đai cần có những bước đột phá mạnh mẽ nhằm chuyển dịch lực lượng lao động một cách phù hợp, đó là đưa nông dân giỏi trở thành nông dân chuyên nghiệp để phát triển kinh tế trang trại. Cùng với đó là đưa HTX trở thành chủ thể sử dụng đất trực tiếp với đầy đủ cơ sở pháp lý.

Ông Nguyễn Hữu Hạ, Giám đốc HTXNông nghiệp Công Bằng Thuận An (Lâm Đồng) cho rằng cần ban hành các điều khoản ưu đãi đặc thù trong các quy định về giao đất, cho thuê đất và sử dụng đất nông nghiệp. Trong đó, trọng tâm là đơn giản hóa thủ tục hành chính, nới rộng hạn mức giao đất nông nghiệp và hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp để tạo dư địa cho việc tích tụ, mở rộng quy mô.

Đặc biệt, bên cạnh hộ gia đình, các chuyên gia đề xuất Luật Đất đai cần bổ sung HTX là đối tượng ưu tiên đặc biệt, được hưởng các cơ chế đất đai ít nhất là ngang bằng với hộ nông dân. Đây là điều kiện cần thiết để phát huy được hiệu quả quỹ đất đầu tư xây dựng các cụm công nghiệp và dịch vụ từ cấp đồng ruộng đến cấp vùng chuyên canh (kho vật tư và nông sản, trạm trại sửa chữa máy móc, sân phơi, cơ sở phân loại, chế biến...). Khi có đất đai, HTX cũng chủ động điều chỉnh hệ thống thủy lợi từ tưới lúa sang cây công nghiệp, cây ăn quả hoặc thủy sản, chăn nuôi, lâm nghiệp một cách hợp lý nhất.

TS. Đặng Kim Sơn cho rằng cần chú trọng dành quỹ đất thỏa đáng để xây dựng kết hợp với các khu công nghiệp phục vụ sản xuất nông nghiệp (trường hợp này phải tính đến đối tượng doanh nghiệp) tại các tỉnh và các vùng sinh thái để tăng hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Cơ quan chủ quản phải ban hành tiêu chuẩn đánh giá để đảm bảo nông dân chuyên nghiệp và các HTX kiểu mới thực sự, từ đó giúp những đối tượng này thuận lợi tiếp cận chính sách đất đai.

Tại nhiều địa phương, nhất là vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã có những HTX nông nghiệp tham gia Chương trình 1 triệu ha lúa gắn với tăng trưởng xanh. Nhờ được hỗ trợ tiếp cận đất đai để mở rộng sản xuất, phát triển cánh đồng lớn và ứng dụng công nghệ, máy móc hậu thu hoạch mà đã có trên 300.000 ha lúa đăng ký triển khai đến năm 2026 và đã xuất khẩu gạo xanh phát thải thấp sang Nhật Bản. Đó chính là mục tiêu mà ngành nông nghiệp đang hướng tới.

Do đó, vấn đề cải cách đất đai cho khu vực nông nghiệp không đơn thuần là việc nới rộng các con số về hạn mức, mà là sự thay đổi tư duy quản lý, coi đất đai là tư liệu sản xuất cần được tích tụ vào những chủ thể có năng lực nhất. Khi người nông dân chuyên nghiệp và các HTX thực chất được tiếp cận chính sách đất đai, kinh tế tập thể sẽ thực sự trở thành động lực quan trọng, đưa nông sản Việt có chỗ đứng trên thị trường.