'Cơn lốc' phim ngắn AI và hệ lụy: Không có 'vùng cấm'

Những đường dây từng bị bóc gỡ cho thấy, dù người vận hành ẩn sau tài khoản, tên miền hay máy chủ ở nhiều nơi, dấu vết về nội dung, hạ tầng và dòng tiền vẫn có thể dẫn đến người tổ chức phía sau.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Bắc Ninh (nay là TP. Bắc Ninh) làm việc với đối tượng trong vụ án “Bún Chả TV”. Ảnh: Bộ Công an

Từ những đường dây bị bóc gỡ

Ngày 9.11.2024, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP. Hà Nội đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Phan Thành Công và Nguyễn Tuấn Anh về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”.

Trước đó, từ thông tin về dấu hiệu xâm phạm bản quyền đối với các tác phẩm điện ảnh của Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ trên hệ thống FMovies, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP. Hà Nội đã phối hợp với các đơn vị liên quan tiến hành xác minh.

Qua trao đổi với phía Hoa Kỳ, lực lượng chức năng xác định FMovies có gần 50.000 phim có dấu hiệu vi phạm, thu hút hơn 6,7 tỉ lượt truy cập trong sáu tháng đầu năm 2024. Quá trình điều tra xác định Phan Thành Công là người tạo lập, điều hành hệ thống; Nguyễn Tuấn Anh giúp sức sao chép, đăng tải phim.

Theo cáo trạng, hai bị can đã đăng tải trái phép 30 tác phẩm điện ảnh được bảo hộ; Phan Thành Công nhận hơn 400.000 USD tiền quảng cáo. Tháng 2.2025, cả hai bị truy tố về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”.

Trong khi vụ FMovies cho thấy khả năng truy vết những người đứng sau một hệ thống phim lậu thu hút hàng tỉ lượt truy cập, vụ “Bún Chả TV” lại hé lộ cách thức tổ chức, vận hành của một đường dây vi phạm bản quyền trên không gian mạng. Hệ thống đăng ký tên miền ở nước ngoài, sử dụng nhiều lớp trung gian để che giấu địa chỉ IP, tài khoản ảo để quản trị website và ứng dụng mã hóa để liên lạc. Công việc được phân chia cho các bộ phận lập trình, vận hành website, nội dung, bình luận, quảng cáo, SEO và kế toán. Việc giao nhiệm vụ, trao đổi, thanh toán đều thực hiện qua mạng, khiến nhiều thành viên không biết nhau ngoài đời.

Tháng 5.2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Bắc Ninh (nay là TP. Bắc Ninh) khởi tố 10 bị can, thu giữ máy tính, điện thoại, thiết bị thu âm, tài khoản ngân hàng và các phần mềm phục vụ hoạt động trái phép.

Cách thức tổ chức phân tán, che giấu danh tính cũng được ghi nhận trong chuyên án liên quan CakhiaTV, RakhoiTV, CaheoTV. Những người tham gia cư trú tại nhiều tỉnh, thành phố; phần lớn nhân viên không biết lai lịch nhóm cầm đầu, nhận chỉ đạo qua ứng dụng tự xóa tin nhắn và được trả lương qua ví điện tử ẩn danh. Khi lực lượng chức năng đồng loạt triển khai tại nhiều địa phương, 23 đối tượng bị khởi tố, 27 tài khoản ngân hàng bị phong tỏa.

Từ FMovies đến “Bún Chả TV” và các hệ thống phát sóng trái phép, những vụ án trên cho thấy hoạt động xâm phạm bản quyền trên không gian mạng ngày càng được tổ chức tinh vi. Người điều hành có thể ẩn danh, công việc được chia nhỏ và thực hiện từ xa; tên miền, máy chủ, tài khoản và dòng tiền phân tán ở nhiều nơi. Tuy nhiên, những hoạt động ấy vẫn để lại dấu vết để cơ quan chức năng lần theo, xác định những người đứng sau và xử lý theo quy định pháp luật.

Chặn “cơn lốc” phim lậu từ gốc

Trong lần “thâm nhập” một dịch vụ Việt hóa video được phản ánh ở bài trước, phóng viên Văn Hóa ghi nhận chỉ với một đường dẫn, hệ thống có thể tải video, trích xuất lời thoại, dịch, đồng bộ, lồng tiếng và tạo nội dung đăng tải. “Sản xuất” trong mô hình này thực chất là lấy phim có sẵn, Việt hóa, chỉnh sửa, gắn nhận diện mới rồi phổ biến qua nhiều tài khoản. Chính cách thức Việt hóa và phát tán qua nhiều tài khoản đặt ra yêu cầu phải lần theo cả quá trình hình thành, đăng tải và dẫn người xem tới nguồn phim.

Những dấu vết ban đầu cần ghi nhận gồm địa chỉ bài đăng, mã định danh tài khoản, thời điểm xuất hiện, giọng lồng tiếng, phụ đề, logo, lời mời gọi và các đường dẫn đi kèm; đồng thời lưu lại chuỗi chuyển hướng cùng đích đến. Phóng viên từng gặp những đường dẫn được giới thiệu là “xem trọn bộ” nhưng thực tế chuyển tới trang bán hàng. Đích đến có thể thay đổi bất cứ lúc nào, vì thế dấu vết cần được lưu giữ ngay tại thời điểm phát hiện.

Giọng đọc, lỗi dịch hay mẫu phụ đề riêng lẻ chưa đủ để chứng minh nhiều tài khoản cùng thuộc một nhóm. Tuy nhiên, khi các tài khoản sử dụng chung nguồn phim, lặp lại giọng lồng tiếng, logo, cách chia tập và cùng dẫn về một tên miền, mã tiếp thị hoặc nơi nhận tiền, những dấu hiệu này có thể giúp xác định mối liên hệ để tiếp tục xác minh.

Công nghệ nhận diện nội dung cũng góp phần phát hiện cùng một bộ phim ngay cả khi đã bị đổi tên, cắt khung hình, thay đổi tốc độ, gắn phụ đề hoặc chia thành nhiều phần. Theo Cục Bản quyền tác giả, watermark, fingerprinting và công nghệ nhận diện nội dung là những giải pháp hỗ trợ phát hiện sớm, truy nguồn phát tán và cung cấp chứng cứ.

Một bộ phim được sao chép, chỉnh sửa, chia thành hàng chục đoạn, đổi tên hoặc đăng tải qua tài khoản cá nhân vẫn có thể xâm phạm bản quyền nếu không được chủ thể quyền cho phép và không thuộc trường hợp ngoại lệ theo pháp luật. Việc chia nhỏ tác phẩm, đăng nối tiếp các tập phim rồi dẫn người xem tới bản đầy đủ càng đòi hỏi phải xem xét cả chuỗi phát tán, thay vì chỉ xử lý từng video riêng lẻ.

Tương tự, việc sử dụng tên giả hay liên tục thay đổi tài khoản cũng không đồng nghĩa người vận hành có thể che giấu danh tính hoàn toàn. Nghị định số 147/2024/NĐ-CP yêu cầu chỉ tài khoản đã được xác thực mới được đăng tải, chia sẻ thông tin trên mạng xã hội. Nghị định cũng quy định việc khóa tạm thời tài khoản, trang, nhóm hoặc kênh thường xuyên cung cấp nội dung vi phạm; tài khoản đã bị tạm khóa từ ba lần trở lên có thể bị khóa vĩnh viễn theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Việc xử lý vì thế cần đi sâu hơn những tài khoản trực tiếp đăng tải phim. Phía sau có thể còn tên miền dự phòng, dịch vụ rút gọn hoặc “bao” đường dẫn, nơi lưu trữ, máy chủ, ứng dụng và tài khoản quản trị. Nếu bản phim đã Việt hóa cùng kho dữ liệu vẫn tồn tại, một tài khoản bị khóa có thể nhanh chóng được thay thế. Với hạ tầng đặt ở nước ngoài, việc xác minh, chia sẻ dữ liệu và ngăn chặn truy cập còn đòi hỏi sự phối hợp xuyên biên giới.

Dòng tiền là một mắt xích quan trọng khác. Tiền quảng cáo, hoa hồng tiếp thị và các khoản thanh toán được sử dụng để mua công cụ, trả tiền công, duy trì tên miền, máy chủ và hoạt động của hệ thống. Tài khoản mua gói dịch vụ, mã tiếp thị, nơi nhận doanh thu và đích cuối của dòng tiền có thể giúp làm rõ quan hệ giữa người tổ chức, bên hưởng lợi và những người tham gia.

Cùng với việc truy vết, các chế tài xử lý đã được pháp luật quy định. Nghị định số 341/2025/NĐ-CP quy định các biện pháp khắc phục hậu quả đối với hành vi vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có buộc gỡ bỏ, xóa bản gốc, bản sao vi phạm trên môi trường mạng; buộc trả cho chủ thể quyền số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm. Trường hợp vụ việc có dấu hiệu tội phạm, dữ liệu về cách thức tổ chức, phân công nhiệm vụ và dòng tiền là những căn cứ quan trọng để cơ quan điều tra làm rõ vai trò, trách nhiệm của từng người.

Muốn bóc gỡ tận gốc các đường dây phổ biến phim lậu, cơ quan quản lý bản quyền, lực lượng công an, chủ thể quyền, nền tảng, nhà mạng, đơn vị quảng cáo và trung gian thanh toán cần phối hợp chặt chẽ, từ nhận diện nội dung vi phạm, truy dấu hạ tầng đến ngăn chặn nguồn thu nuôi hệ thống. Bởi nếu chỉ gỡ bỏ video và khóa tài khoản trong khi kho phim, máy chủ và dòng tiền vẫn được duy trì, hoạt động vi phạm hoàn toàn có thể tiếp diễn dưới những tên gọi khác.

Người sử dụng mạng cũng được khuyến cáo không truy cập, chia sẻ đường dẫn xem phim vi phạm bản quyền và thông báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Từ những video được Việt hóa chỉ trong vài phút, những tài khoản liên tục thay tên đổi dạng đến các hệ thống máy chủ, tên miền và dòng tiền nằm phía sau, hoạt động phát tán phim lậu đang đặt ra những thách thức mới cho công tác bảo vệ bản quyền. Song những vụ án đã được điều tra, xử lý cho thấy, dù sử dụng công nghệ để che giấu danh tính, phân tán hạ tầng hay chuyển dòng tiền qua nhiều trung gian, những người tổ chức và hưởng lợi từ hành vi vi phạm vẫn có thể bị truy vết, buộc chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Không gian mạng rộng lớn đến đâu cũng không thể trở thành nơi dung túng cho hành vi xâm phạm bản quyền, càng không thể có “vùng cấm” trong việc phát hiện, điều tra và xử lý vi phạm.