Còn mãi với non sông - Bài cuối: Về đây với đất mẹ yêu thương!

Từ xứ Trầm Hương, bao người con Khánh Hòa đã lên đường chiến đấu vì độc lập, thống nhất Tổ quốc. Nhiều người ngã xuống, nằm lại trên khắp các chiến trường từ Điện Biên Phủ, Quảng Trị khốc liệt đến biên giới Tây Nam... Ở chiều ngược lại, nhiều người con của mọi miền đất nước cũng đã hy sinh trên đất Khánh Hòa. Đất nước hòa bình, các anh lần lượt được đón về yên nghỉ trong lòng đất mẹ yêu thương.

Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung - nơi yên nghỉ của hơn 700 anh hùng liệt sĩ.

Yên nghỉ trên đất mẹ

Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung một chiều tháng Bảy, nắng vàng rực, gió biển thổi nhẹ qua tán cây mang theo hương trầm thơm mát. Đài Tổ quốc ghi công nổi bật trên nền trời xanh, phía trước là những lẵng hoa tươi. Đi giữa những hàng mộ xếp thẳng tắp, nhìn những bông cúc trắng ai đó vừa cắm lên từng phần mộ, bước chân chúng tôi chậm lại, nhẹ hơn. Có biết bao người đã ngã xuống nơi đây để hôm nay đất nước được bình yên.

Các đồng chí Thường trực Tỉnh ủy và đoàn đại biểu tỉnh dâng hương ở Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung. Ảnh: VĂN GIANG

Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung là nơi an nghỉ của hàng trăm anh hùng liệt sĩ. Nơi đây trang trọng lưu giữ phần mộ của những cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Văn Ký (quê xã Tân Định) - Đại đội trưởng lực lượng tự vệ Nha Trang, hy sinh sáng 23-10-1945 khi đánh chiếm ga Nha Trang mở đầu cho Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Bửu Đóa (quê TP. Huế) - Đội trưởng Đội Công an xung phong Ty Công an Khánh Hòa, lập nhiều chiến công trừ gian diệt ác. Ông hy sinh năm 1948 khi mới 28 tuổi tại Cầu Đá và được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Ba vào tháng 4-1949. Nghĩa trang còn có phần mộ liệt sĩ Lê Thanh Liêm - nguyên Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa, hy sinh năm 1961; liệt sĩ Trương Minh Viễn - Trưởng ty Công an Khánh Hòa hy sinh năm 1949… cùng nhiều phần mộ của các đồng chí lão thành cách mạng. Không chỉ có những người con Khánh Hòa, Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung còn là nơi an nghỉ của những người con đất mẹ Việt Nam đến từ Hà Nội, Tuyên Quang, Bắc Ninh, Hưng Yên, cho đến Trà Vinh (nay thuộc Vĩnh Long). Các anh đã sống, chiến đấu và ngã xuống trên mảnh đất Khánh Hòa, được Nhân dân xứ Trầm Hương thờ phụng, tri ân như người thân trong gia đình.

Thường trực Tỉnh ủy dâng hương tại Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận. Ảnh: VĨNH THÀNH

Giữa những hàng mộ, chúng tôi gặp ông Phan Hoàng Kỳ đang lặng lẽ thắp hương lên mộ anh trai - liệt sĩ Phan Văn Hồng, hy sinh năm 1978 tại Campuchia. Trước đây, mộ nằm ở Tây Ninh, nhờ Chi hội 5 Nghĩa tình đồng đội thuộc Sư đoàn 309 cùng các cơ quan chức năng, gia đình đã đưa được ông về yên nghỉ trên quê hương, trong vòng tay của gia đình. “Từ ngày đón anh về, mẹ tôi mừng lắm”, ông Kỳ chia sẻ. Không riêng gia đình ông Kỳ, nhiều thân nhân liệt sĩ khác cũng mang chung niềm vui giản dị ấy. Cách đó không xa là mộ của liệt sĩ Võ Hơn được quy tập, an táng cuối năm 2025 theo nguyện vọng của gia đình. "Ba tôi quê Đà Nẵng, đi hoạt động cách mạng từ rất sớm. Sau Hiệp định Genève, ông bám trụ tại Diên Khánh, bị địch bắt tra tấn và hy sinh ngày 17-5-1957. Ngày cất bốc, tôi mừng đến rơi nước mắt, vì từ nay ông đã được yên nghỉ bên đồng đội”, bà Võ Thị Mộng Trâm (người con duy nhất của ông) vẫn chưa hết bồi hồi khi chúng tôi gọi điện thoại thăm hỏi.

Đại diện Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh cùng lãnh đạo phường Bảo An thực hiện lễ truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Mai Văn Điệu.

Theo Trung tá Hoàng Phương Minh - Trưởng ban Chính sách, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, từ năm 2013 đến nay, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã phối hợp với các sở, ngành chức năng quy tập 198 mộ liệt sĩ từ các địa phương trong và ngoài tỉnh, trong đó có những liệt sĩ được đưa về từ Gia Lai, Tây Ninh. Gần nhất, ngày 21-7, đơn vị tổ chức quy tập, truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Mai Văn Điệu tại Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận. Thân nhân liệt sĩ Châu Hùng (quê xã Hòa Thắng) cũng làm thủ tục đưa hài cốt ông từ Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn (Quảng Trị) về lại quê nhà. Công việc đón các anh hùng liệt sĩ về với đất mẹ chưa bao giờ dừng lại.

Hài cốt liệt sĩ Võ Hơn được an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung (tháng 12-2025). Ảnh: THẾ ANH

Đền ơn đáp nghĩa

“Uống nước nhớ nguồn” là đạo lý thiêng liêng, lối ứng xử cao đẹp trong đời sống văn hóa của người Việt. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dạy: “Máu đào của các liệt sĩ đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói, sự hy sinh của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước nở hoa độc lập, kết quả tự do. Nhân dân ta đời đời ghi nhớ công ơn liệt sĩ”. Thấm nhuần đạo lý và những lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong suốt những năm qua, cán bộ và Nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã xem việc chăm sóc mộ phần các liệt sĩ là trách nhiệm và tình cảm thiêng liêng. Theo thông tin từ Sở Nội vụ, hiện nay, tỉnh quản lý 8 nghĩa trang liệt sĩ với hơn 7.200 mộ phần. Trong đó, Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung có 731 mộ (gồm 9 mộ tập thể). Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận có 1.182 mộ. Bà Nguyễn Thị Hồng Vân - Phó Giám đốc Trung tâm Điều dưỡng và Chăm sóc người có công tỉnh (đơn vị được giao quản lý 2 nghĩa trang trên) cho biết: "Mỗi nghĩa trang có 6 người phục vụ, từ bảo vệ, quét dọn vệ sinh, chăm sóc cây xanh… Ngày ngày, họ lặng lẽ miệt mài chăm lo hương khói, giữ cho phần mộ luôn sạch đẹp để thân nhân các liệt sĩ yên lòng. Những giọt mồ hôi lặng lẽ rơi trên vai áo người quản trang giữa trưa nắng rát hay đêm vắng chính là tình cảm ấm áp dành cho các anh linh".

Lễ an táng liệt sĩ Mai Văn Điệu tại Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận. Ảnh: THANH XUÂN

Đề cập đến công tác tri ân các anh hùng liệt sĩ, ông Võ Chí Vương - Giám đốc Sở Nội vụ cho biết, thời gian tới, sở sẽ tham mưu UBND tỉnh kế hoạch tổng thể trùng tu, tôn tạo các nghĩa trang liệt sĩ và công trình ghi công liệt sĩ theo hướng đồng bộ, trang nghiêm, bền vững; đồng thời số hóa dữ liệu, hoàn thiện công tác quản lý hồ sơ, mộ liệt sĩ. Đây không chỉ là việc gìn giữ các công trình lịch sử, tâm linh, mà còn là hành động tri ân thực chất, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Theo ông Võ Chí Vương, hiện tỉnh quản lý 73.334 hồ sơ người có công với cách mạng, trong đó có 14.331 liệt sĩ. Tỉnh luôn xác định công tác chăm lo người có công với cách mạng là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, là trách nhiệm và tình cảm của cả hệ thống chính trị. Các chế độ, chính sách đối với Bà mẹ Việt Nam anh hùng, thương binh, bệnh binh, thân nhân liệt sĩ và người có công được thực hiện đầy đủ, kịp thời, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của các gia đình chính sách. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, từ Quỹ Đền ơn đáp nghĩa, tỉnh đã hỗ trợ xây dựng, sửa chữa 229 căn nhà cho người có công và thân nhân liệt sĩ, tổng kinh phí 10,77 tỷ đồng. Công tác “đền ơn đáp nghĩa” sẽ còn được tiếp nối, chảy mãi như dòng suối không bao giờ vơi cạn.

Bà Võ Thị Mộng Trâm bên linh cữu liệt sĩ Võ Hơn. Ảnh: THẾ ANH

Từ điểm tựa lịch sử đến khát vọng tương lai

Các anh hùng liệt sĩ ngã xuống ở đường Trường Sơn, Thành cổ Quảng Trị, biên giới Tây Nam, biên giới phía bắc, giữa sóng nước Trường Sa… để đất nước được thống nhất, hòa bình, phát triển. Đất mẹ Việt Nam, quê hương Khánh Hòa đã và đang đón từng người con trở về trong vòng tay yêu thương. Đứng từ đồi Hòn Dung nhìn xuống, qua những vệt nắng chiều, phố biển Nha Trang đang đổi thay từng ngày, lòng dâng lên niềm tự hào và xúc động. Sự hy sinh xương máu của thế hệ cha anh chính là nền móng vững chắc cho cuộc sống hôm nay.

Tối 26-7, lễ thắp nến tri ân các anh hùng liệt sĩ diễn ra đồng loạt tại Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung, Nghĩa trang liệt sĩ Ninh Thuận và các nghĩa trang ở Cam Ranh, Bắc Ninh Hòa, Khánh Vĩnh, Khánh Sơn, Công viên 23 tháng 10 (phường Tây Nha Trang). Lãnh đạo tỉnh cùng hàng nghìn đoàn viên, thanh niên, học sinh dâng hương, thắp nến tri ân những người đã ngã xuống cho đất nước được độc lập, thống nhất, hòa bình. Từ thế hệ chiến sĩ quyết tử trên Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa mùa thu năm 1945 đến đại diện thế hệ tuổi trẻ của tỉnh thắp nến tri ân tại các nghĩa trang liệt sĩ đêm 26-7, ngọn lửa yêu nước được giữ gìn trong mỗi trái tim, khát vọng và được thắp lên mãi mãi. Trong đó có khát vọng xây dựng tỉnh Khánh Hòa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển giàu mạnh, thịnh vượng.

Học sinh Trường THCS Võ Văn Ký dâng hương ở mộ liệt sĩ Võ Văn Ký.

Từ Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa đến đường Trường Sơn, Thành cổ Quảng Trị, Bến tàu không số C235, Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma…, những chuyến đi tri ân anh hùng liệt sĩ, ghi chép về những “địa chỉ đỏ” đã hoàn thành. "Còn mãi với non sông" không chỉ là tên gọi của một loạt bài báo mà là sự tri ân bằng cả tấm lòng; là quyết tâm của thế hệ hôm nay: Giữ vững từng tấc đất thiêng liêng và chủ quyền của Tổ quốc; bước tiếp con đường các thế hệ cha anh đã đánh đổi bằng xương máu để gìn giữ! Xin tri ân những người đã ngã xuống cho đất nước Việt Nam.

Triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", tỉnh đặt mục tiêu quy tập 150 hài cốt liệt sĩ; hiện đã quy tập được 4 mộ; đang xử lý thông tin tại 18 khu vực và dự kiến có 96 mộ liệt sĩ. Đợt này, tỉnh cũng đặt mục tiêu khai quật 2.185 mộ chưa xác định thông tin để giám định ADN để trả lại tên cho các anh. Tính đến ngày 23-7, tỉnh đã khai quật 881 mộ (đạt 40,4% tiến độ), trong đó 541 mộ đủ tiêu chuẩn lấy mẫu và đã bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội 99 mẫu.