Lời hẹn ở lại với non sông

Anh ngã xuống ở tuổi 23, để lại phía sau một lời hẹn dang dở và phía trước là biểu tượng bất tử về lòng yêu nước, tinh thần quả cảm của người chiến sĩ Phòng không - Không quân trong những ngày đầu bảo vệ bầu trời Tổ quốc.

Lời hẹn còn dang dở

Hơn 60 năm đã đi qua kể từ trận đánh lịch sử ngày 5/8/1964, nhưng trong căn nhà tình nghĩa do Quân chủng Phòng không - Không quân xây tặng tại thôn Hưng Tân 1, xã Hưng Nguyên Nam (Nghệ An), ký ức về Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Phan Đăng Cát dường như vẫn nguyên vẹn.

Trên bàn thờ nghi ngút khói hương, di ảnh người liệt sĩ lặng lẽ hướng về phía trước. Bên cạnh là Bằng Tổ quốc ghi công, Huân chương Chiến công hạng Nhất cùng những kỷ vật được đồng đội gìn giữ suốt nhiều năm. Mỗi hiện vật là một lát cắt của ký ức, gợi nhắc về người chiến sĩ đã gửi trọn tuổi thanh xuân nơi trận địa.

Đứng trước di ảnh người anh cả, ông Phan Đăng Sơn nhiều lần lặng người. Dẫu thời gian đã phủ lên mái tóc màu bạc, mỗi lần nhắc đến anh trai, giọng ông vẫn nghẹn lại.

Những ký ức về Anh hùng LLVTND, liệt sĩ Phan Đăng Cát vẫn vẹn nguyên trong lời kể của người em trai, ông Phan Đăng Sơn.

“Anh Cát hiền lắm, ít nói nhưng rất cương quyết. Đã nhận nhiệm vụ thì làm đến cùng. Những lá thư gửi về nhà chỉ kể chuyện đơn vị, chuyện huấn luyện, chuyện đồng đội, chứ chưa bao giờ than khổ hay kể khó khăn”, ông Sơn xúc động.

Là con trai đầu trong gia đình có 7 anh chị em, năm 1961, khi vừa ngoài đôi mươi, Phan Đăng Cát tình nguyện nhập ngũ. Chàng trai quê Hưng Nguyên nhanh chóng trưởng thành trong môi trường quân ngũ, trở thành Trung sĩ, Khẩu đội trưởng khẩu đội 8, Trung đội 2, Đại đội 138, Trung đoàn Pháo phòng không 280.

Ở quê nhà, cô gái Hồ Thị Sâm vẫn lặng lẽ đợi chờ người thương qua từng cánh thư. Cuối năm 1963, đơn vị tạo điều kiện để anh về phép ít ngày tổ chức lễ cưới.

Đó là một đám cưới giản dị của thời chiến, không mâm cao cỗ đầy, không những ngày trăng mật. Niềm hạnh phúc của đôi vợ chồng trẻ chỉ gói gọn trong vài ngày ngắn ngủi trước khi người lính lại khoác ba lô trở về đơn vị.

Năm ngày sau lễ cưới, anh tiếp tục có mặt tại trận địa bảo vệ bầu trời Vinh - nơi đang hứng chịu những đợt đánh phá ngày càng ác liệt của không quân Mỹ. Quãng đường từ đơn vị về quê chỉ vài chục cây số, nhưng suốt gần một năm sau đó, người lính trẻ không một lần được trở về.

Ngày ngày thấy con dâu ngóng chồng, cha mẹ nhiều lần động viên chị Sâm vào đơn vị thăm anh. Cả gia đình đều mong đôi vợ chồng trẻ sớm có một đứa con để làm chỗ dựa giữa những tháng năm chiến tranh.

Ông Sơn vẫn nhớ như in lời hẹn cuối cùng của anh trai: “Anh bảo tháng Tám sẽ xin nghỉ lâu hơn để về với mự Sâm, kiếm mụn con cho vợ đỡ buồn”. Đó cũng là lời hẹn mãi mãi không thành.

Đặt ba lô xuống, trở lại trận địa

Sáng 5/8/1964, sau gần một năm liên tục trực chiến, Trung sĩ Phan Đăng Cát được đơn vị cho nghỉ phép. Anh cẩn thận nhận giấy phép, chuẩn bị ít quà cho gia đình rồi xếp gọn vào ba lô. Chỉ ít giờ nữa thôi, người lính trẻ sẽ được trở về gặp cha mẹ và người vợ cưới chưa đầy một năm sau những tháng ngày xa cách.

Thế nhưng, đúng lúc chuẩn bị rời doanh trại, tiếng còi báo động bất ngờ vang lên. Máy bay Mỹ xuất hiện trên bầu trời Vinh.

Không một chút chần chừ, anh đặt ba lô xuống. Tờ giấy nghỉ phép còn nguyên trong túi áo. Người lính trẻ lập tức quay trở lại trận địa, cùng đồng đội bước vào trận đánh.

Trận địa pháo phòng không của Trung đoàn 280 - nơi các cán bộ, chiến sĩ anh dũng chiến đấu trong trận đầu chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ ngày 5/8/1964. Ảnh tư liệu.

Chiều 5/8/1964 trở thành dấu mốc đặc biệt của Bộ đội Phòng không - Không quân khi đối đầu với cuộc tập kích đầu tiên của không quân Mỹ. Trên trận địa Đại đội 138, Trung đoàn Pháo phòng không 280, cán bộ, chiến sĩ kiên cường bám pháo, đánh trả quyết liệt, góp phần cùng các đơn vị bắn rơi nhiều máy bay địch.

Sau đợt không kích đầu tiên, biết cuộc chiến vẫn chưa dừng lại, Phan Đăng Cát chủ động trả lại giấy nghỉ phép. Phần quà chuẩn bị mang về cho gia đình được anh chia hết cho đồng đội. Cuộc đoàn viên tạm gác lại, bởi phía trước anh lúc ấy chỉ còn khẩu pháo, trận địa và nhiệm vụ bảo vệ bầu trời Tổ quốc.

Khoảng 16 giờ 30 phút, đợt oanh kích thứ hai trút xuống dữ dội. Rốc-két cày xới trận địa, đất đá tung mù, nhiều chiến sĩ bị thương và hy sinh. Giữa khói lửa, người khẩu đội trưởng vẫn hiên ngang cầm lá cờ chỉ huy điều khiển khẩu đội chiến đấu.

Một mảnh đạn găm vào cánh tay, anh tự băng bó rồi tiếp tục chỉ huy. Ít phút sau, thêm một mảnh đạn xuyên vào đùi nhưng anh vẫn kiên quyết bám trụ. Đến lần thứ ba, mảnh rốc-két găm thẳng vào bụng khiến máu chảy xối xả. Đồng đội nhiều lần định đưa anh về phía sau cấp cứu, nhưng người khẩu đội trưởng chỉ lắc đầu.

Dồn chút sức lực cuối cùng, anh hô lớn: “Tiếp tục chiến đấu để bảo vệ quê hương Bác! Quyết đánh đến cùng” Tiếng hô hòa vào tiếng pháo giữa khói lửa chiến trường. Ít phút sau, Trung sĩ Phan Đăng Cát anh dũng hy sinh khi mới 23 tuổi, bàn tay vẫn nắm chặt lá cờ chỉ huy.

Khoảnh khắc người lính đặt ba lô xuống để cầm lấy lá cờ năm ấy đã trở thành biểu tượng đẹp về lòng yêu nước và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc. Đó cũng là hình ảnh còn mãi trong lịch sử Bộ đội Phòng không - Không quân và trong ký ức của nhiều thế hệ hôm nay.

Người lính ở lại với Tổ quốc

Hai ngày sau trận đánh, giấy báo tử được gửi về quê. Tin dữ phủ bóng tang thương lên ngôi nhà nhỏ ở Hưng Nguyên. Người cha lặng người, người mẹ khóc cạn nước mắt, các em bàng hoàng không tin người anh cả đã mãi mãi nằm lại nơi trận địa. Người vợ trẻ Hồ Thị Sâm nhiều lần ngất lịm khi hay tin chồng hy sinh, chỉ ít ngày sau lời hẹn sẽ trở về đoàn tụ.

Giấy nghỉ phép của khẩu đội trưởng Phan Đăng Cát - kỷ vật còn lưu giữ về người lính đã gác lại hạnh phúc riêng để trở về trận địa.

Mãi nhiều năm sau, gia đình mới biết sáng hôm ấy Phan Đăng Cát đã được đơn vị cho nghỉ phép. Chiếc ba lô đã xếp gọn, phần quà dành cho người thân cũng đã chuẩn bị sẵn.

Chỉ còn một quãng đường ngắn nữa là anh có thể trở về. Nhưng khi tiếng còi báo động vang lên, người lính trẻ đã gác lại niềm hạnh phúc riêng, đặt ba lô xuống để cầm lá cờ chỉ huy trở lại trận địa. Cuộc trở về với gia đình khép lại ở khoảnh khắc ấy.

Lá cờ anh cầm trong trận đánh năm ấy hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, trở thành chứng tích về tinh thần quả cảm của người chiến sĩ Phòng không - Không quân trong những ngày đầu bảo vệ bầu trời miền Bắc.

Trong trận đánh lịch sử ngày 5/8/1964, Đại đội 138 cùng các đơn vị thuộc Trung đoàn Pháo phòng không 280 đã góp phần lập nên chiến công mở đầu của quân và dân miền Bắc trước không quân Mỹ. Riêng liệt sĩ Phan Đăng Cát được Chủ tịch Hồ Chí Minh truy tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất và sau này được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Chiến tranh kết thúc, chị Hồ Thị Sâm đi thêm bước nữa theo nguyện vọng của gia đình chồng. Nhưng cuộc đời có thể mở sang một ngã rẽ khác, còn nghĩa tình thì vẫn vẹn nguyên.

Những ngày giỗ, Tết hay mỗi dịp gia đình có việc, hai bên vẫn tìm về bên nhau như người thân ruột thịt. Đó không chỉ là sự gắn bó giữa hai gia đình, mà còn là cách họ giữ gìn ký ức về người lính đã khép lại hạnh phúc riêng để hoàn thành lời thề với non sông.

Ngoài hiên, gió vẫn khe khẽ lay những tán cây. Trên bàn thờ, sắc đỏ của lá cờ vẫn lặng lẽ hiện diện bên di ảnh người liệt sĩ. Hơn 60 năm đã đi qua, lời hẹn năm ấy mãi mãi dừng lại trước ngưỡng cửa của một cuộc đoàn viên.

Nhưng từ khoảnh khắc đặt chiếc ba lô xuống để cầm lấy lá cờ chỉ huy, Phan Đăng Cát đã có một cuộc trở về khác, trở về trong ký ức của đồng đội, trong niềm tự hào của gia đình, để lại cho hôm nay một câu chuyện đẹp về trách nhiệm, lòng quả cảm và sự hy sinh của người lính.