Còn nhiều khoảng trống trong chăm sóc sức khỏe tâm thần

Bác sĩ Viện Sức khỏe tâm thần quốc gia trao đổi cùng các bệnh nhân điều trị rối loạn giấc ngủ.

Theo báo cáo của Bộ Y tế tại Hội nghị tăng cường hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần (2023), Việt Nam có khoảng 14,9% dân số tương đương gần 15 triệu người đang gặp phải 10 rối loạn tâm thần phổ biến. Trong đó, trầm cảm và lo âu chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 5,4% dân số.

Dù nhu cầu ngày càng lớn, hệ thống nhân lực chuyên môn vẫn chưa đáp ứng kịp, cả về số lượng lẫn chiều sâu chuyên môn. Việt Nam hiện có khoảng 1.000 bác sĩ tâm thần, tương đương gần 1 bác sĩ/100.000 dân – thấp hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu là 3,96/100.000 dân (WHO, 2022).

Về tâm lý lâm sàng, số lượng chuyên gia được đào tạo bài bản và có khả năng thực hành trong môi trường y khoa còn hạn chế, dẫn đến tình trạng quá tải ở tuyến trung ương và thiếu hụt tại địa phương.

Xu hướng đào tạo kiến thức tâm thần hiện nay đang dịch chuyển theo hướng thực hành hóa, tăng cường phân tích ca bệnh và thúc đẩy phối hợp đa chuyên khoa.

Trong bối cảnh đó, một xu hướng ngày càng rõ nét là người dân tìm đến tham vấn tâm lý như điểm tiếp cận đầu tiên khi gặp khó khăn về tinh thần. Điều này khiến các chuyên gia tâm lý trở thành “cửa ngõ” quan trọng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Tuy nhiên, vai trò này cũng đi kèm với nhiều thách thức. Thực tế cho thấy, không ít trường hợp gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa phản ứng tâm lý thông thường và các rối loạn cần can thiệp y khoa. Những tình trạng như rối loạn lưỡng cực, loạn thần giai đoạn sớm hoặc các vấn đề liên quan đến tổn thương thần kinh có thể bị nhận diện chậm hoặc chưa chính xác.

Tiến sĩ, bác sĩ Ngô Thị Thanh Hương, cố vấn cao cấp-đồng sáng lập dự án sức khỏe tinh thần Safe and Sound - Viện Ứng dụng Công nghệ Y tế chia sẻ, hơn 10 năm làm việc trong vai trò của 1 bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý, bà nhận thấy một khó khăn rất phổ biến trong thực hành lâm sàng: nhận diện đúng bản chất vấn đề của thân chủ, đặc biệt ở những trường hợp nằm “giữa ranh giới” tâm lý và tâm thần.

Tiến sĩ, bác sĩ Ngô Thị Thanh Hương.

"Nhiều ca ban đầu có vẻ chỉ là stress, lo lắng hay kém thích nghi, nhưng theo thời gian lại bộc lộ các dấu hiệu của rối loạn khí sắc, rối loạn lo âu nặng, thậm chí là giai đoạn sớm của loạn thần. Nếu thiếu kiến thức nền tảng về tâm thần, chúng ta rất dễ bỏ sót tín hiệu quan trọng hoặc đánh giá thấp mức độ nguy cơ", bác sĩ Hương nói.

Bên cạnh đó, sự thiếu thống nhất về ngôn ngữ chuyên môn giữa các lĩnh vực, từ tâm lý học đến tâm thần học cũng ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp trong điều trị, đặc biệt ở những ca cần kết hợp trị liệu tâm lý và dùng thuốc.

Các chuyên gia nhận định, trong lĩnh vực này, đào tạo không thể dừng lại ở kiến thức nền tảng. Sự thay đổi liên tục của các tiêu chuẩn chẩn đoán, cùng với tiến bộ trong nghiên cứu não bộ và hành vi, đòi hỏi người làm nghề phải liên tục cập nhật và nâng cao năng lực thực hành.

Theo Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Văn Công, Viện trưởng của Viện Ứng dụng Công nghệ Y tế, trong bối cảnh nhu cầu hỗ trợ sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng, vai trò của các chuyên gia tâm lý ở tuyến tiếp cận ban đầu trở nên đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, để bảo đảm chất lượng hỗ trợ, người làm nghề không chỉ dừng lại ở kiến thức nền tảng, mà cần có khả năng nhận diện sớm các dấu hiệu nguy cơ và hiểu rõ khi nào cần phối hợp cùng bác sĩ tâm thần hoặc chuyển tuyến.

“Việc tăng cường đào tạo kiến thức tâm thần kết hợp cùng tâm lý theo hướng gắn với thực hành, đặc biệt là thông qua các tình huống lâm sàng cụ thể, sẽ giúp người làm chuyên môn nâng cao năng lực đánh giá và ra quyết định. Đây là yếu tố quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tế, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn cho người được hỗ trợ”, bác sĩ Công nhấn mạnh.

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Văn Công, Viện trưởng của Viện Ứng dụng Công nghệ Y tế.

Đáng chú ý, xu hướng đào tạo hiện nay đang dịch chuyển theo hướng thực hành hóa, tăng cường phân tích ca bệnh và thúc đẩy phối hợp đa chuyên khoa. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần vốn là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực, từ y tế, giáo dục đến công tác xã hội. Trong đó, đội ngũ chuyên gia tâm lý giữ vai trò then chốt ở giai đoạn tiếp cận ban đầu và đồng hành lâu dài cùng người bệnh. Việc nâng cao năng lực cho lực lượng này không chỉ giúp cải thiện chất lượng dịch vụ, mà còn góp phần bảo đảm an toàn và quyền lợi cho người được hỗ trợ.

Trong bối cảnh nhu cầu ngày càng gia tăng, đầu tư cho đào tạo bài bản, cập nhật và gắn với thực tiễn đang trở thành một yêu cầu cấp thiết, hướng tới xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên nghiệp, hiệu quả và bền vững.