Côn Sơn: Nơi huyền tích, Phật giáo và bóng dáng Nguyễn Trãi gặp nhau

Ở nơi ấy, lịch sử, tín ngưỡng và cảnh sắc hòa vào nhau, tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt của người Việt.

Chốn tổ của một dòng thiền mang tinh thần dân tộc

Nằm dưới chân núi Côn Sơn, giữa không gian xanh của núi rừng, suối nước và những vạt thông, chùa Côn Sơn, tên chữ là Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự, dân gian quen gọi là chùa Hun, mang trong mình nhiều lớp trầm tích văn hóa.

Côn Sơn là một trong những địa điểm quan trọng của Thiền phái Trúc Lâm. Từ cuối thế kỷ XIII, các vị tổ của dòng thiền này đã đến tu hành, thuyết pháp tại đây. Đệ Nhị tổ Pháp Loa từng mở rộng chùa vào năm 1329; Đệ Tam tổ Huyền Quang từng trụ trì và gắn bó những năm cuối đời với Côn Sơn.

Bởi vậy, Côn Sơn không đơn thuần là một ngôi chùa cổ. Nơi đây từng là một trung tâm Phật giáo của Đại Việt, nơi tư tưởng Thiền tông được truyền bá trong một dòng thiền mang đậm tinh thần nhập thế và ý thức dân tộc.

Những dấu tích còn lại hôm nay, từ hệ thống bia đá, tượng Phật, tháp cổ đến kiến trúc chùa, giúp người đời sau hình dung phần nào về một trung tâm Phật giáo từng có quy mô lớn. Các tư liệu di sản cho biết chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu, nhưng vẫn bảo lưu được những dấu tích có niên đại từ thời Trần và các thời kỳ sau.

Đứng trong không gian ấy, người hành hương không chỉ tìm sự thanh tịnh của cửa thiền mà còn có thể cảm nhận một mạch văn hóa kéo dài từ thời Trần đến ngày nay.

Nơi Nguyễn Trãi tìm thấy một miền bình yên

Nhắc đến Côn Sơn, người Việt còn nhớ đến Nguyễn Trãi - Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới.

Nguyễn Trãi có một mối gắn bó đặc biệt với vùng đất này. Khi còn nhỏ, ông từng theo ông ngoại là Trần Nguyên Đán về sống ở Côn Sơn. Những năm cuối đời, ông tiếp tục trở về đây, sống giữa núi rừng và dành nhiều thời gian cho việc đọc sách, làm thơ, suy ngẫm về cuộc đời và việc nước.

Đền thờ Nguyễn Trãi nằm bên cạnh chùa Côn Sơn.

Côn Sơn vì thế đi vào thơ văn Nguyễn Trãi như một người bạn tri âm. Trong Côn Sơn ca, tiếng suối, tiếng thông, bóng đá núi và không gian tĩnh lặng trở thành những hình ảnh đặc trưng của một miền quê mà ông gắn bó sâu nặng.

Ngày nay, ở quần thể di tích còn có đền thờ Nguyễn Trãi, được xây dựng trong khu vực Thanh Hư Động, gần những dấu tích gắn với gia đình ông. Không gian thờ tự này cho thấy một nét đặc biệt của đời sống tín ngưỡng Việt Nam: bên cạnh việc thờ Phật, cộng đồng còn tưởng niệm, tôn kính những danh nhân có đóng góp lớn cho đất nước.

Tại Nhà Tổ chùa Côn Sơn, hình ảnh Nguyễn Trãi cũng hiện diện bên cạnh các vị tổ Trúc Lâm và những nhân vật có công với vùng đất.

Nhà Tổ chùa Côn Sơn (trái); Bức tượng đồng thờ Anh hùng dân tộc ở Đền thờ Nguyễn Trãi (phải)

Sự hiện diện ấy khiến Côn Sơn trở thành một không gian giao thoa giữa Phật giáo, tín ngưỡng tưởng niệm tiền nhân và truyền thống uống nước nhớ nguồn của người Việt.

Những huyền tích giữa núi rừng

Côn Sơn hấp dẫn không chỉ bởi những gì còn lại trong sử liệu mà còn bởi lớp huyền tích được người dân truyền kể qua nhiều thế hệ.

Sau chùa là giếng Ngọc, nằm bên Lầu Quán Thế Âm. Theo truyền thuyết dân gian, nguồn nước nơi đây gắn với dòng nước cam lồ của Quán Thế Âm Bồ Tát. Người xưa tin rằng đây là nguồn nước thanh tịnh của núi Kỳ Lân, được sử dụng trong đời sống của chốn thiền môn.

Lầu Quan Thế Âm trong khuôn viên chùa Côn Sơn.

Giá trị của giếng Ngọc không chỉ nằm ở câu chuyện truyền thuyết. Các dấu tích khảo cổ tại Côn Sơn cũng cho thấy bề dày lịch sử của khu vực này. Năm 2012, quá trình khai quật tại sân Nhà Tổ đã phát hiện dấu tích kiến trúc Cửu phẩm Liên hoa thời Trần, góp thêm cứ liệu về quy mô của trung tâm Phật giáo Côn Sơn xưa.

Trên đỉnh núi Côn Sơn còn có Bàn Cờ Tiên. Theo cách lý giải dân gian, nơi đây từng là Am Bạch Vân, một không gian tu hành giữa núi cao. Cái tên Bàn Cờ Tiên xuất phát từ hình dung rằng đây là nơi giao hòa giữa trời đất, nơi các vị tiên thường xuống đánh cờ.

Từ không gian Phật giáo đến di sản văn hóa

Ngày nay, về Côn Sơn, du khách có thể bắt gặp nhiều lớp văn hóa cùng hiện diện: tiếng chuông chùa, tượng Phật, tháp cổ, bia đá, dấu tích của các danh nhân, những câu chuyện dân gian và các nghi lễ truyền thống.

Lễ hội chùa Côn Sơn được tổ chức vào mùa xuân để tưởng niệm ngày viên tịch của Đệ Tam tổ Huyền Quang, với nhiều nghi lễ và hoạt động mang đậm màu sắc Phật giáo. Lễ hội đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đặc biệt, trong không gian chùa Côn Sơn, việc tưởng niệm Huyền Quang, Nguyễn Trãi và các bậc tiền nhân không tách rời khỏi đời sống văn hóa của cộng đồng. Tôn giáo ở đây vì thế không chỉ hiện diện trong nghi lễ thờ phụng mà còn được tiếp nối qua ký ức, phong tục, lễ hội và cách ứng xử với di sản.

Người tìm đến đây có thể là một Phật tử tìm chốn thanh tịnh, một người yêu lịch sử muốn tìm dấu chân Nguyễn Trãi, một người hành hương tìm về huyền tích hay đơn giản là người muốn đứng bên dòng suối, nghe tiếng thông và cảm nhận sự bình yên của núi rừng.

Và phía sau những khác biệt ấy là một giá trị chung: nơi đây lưu giữ cách người Việt qua nhiều thế hệ đối thoại với lịch sử, với thiên nhiên, với tín ngưỡng và với những người đã làm nên ký ức của dân tộc…