Cộng đồng chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai

Các hoạt động được tổ chức trong khuôn khổ Tuần lễ như: Cuộc thi Rung chuông vàng “Cùng em phòng, chống thiên tai - Kiến tạo tương lai bền vững”; sáng tác tranh “Góc nhìn trước thiên tai”; vẽ tranh tường “Sẵn sàng trước thiên tai và biến đổi khí hậu”... góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong công tác phòng ngừa, ứng phó và giảm nhẹ rủi ro thiên tai, hướng tới xây dựng cộng đồng an toàn, chống chịu tốt hơn trước các tác động của biến đổi khí hậu.

Thiên tai bất thường gây ra nhiều thiệt hại về tài sản của Nhà nước và nhân dân. Trong ảnh: Dông, lốc làm nhiều cây xanh gãy đổ, gây sập cầu dân sinh trên địa bàn xã Mường Típ, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Hải Thượng

Thiên tai ngày càng cực đoan và khó dự báo

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, năm 2025, thiên tai đã gây ra những mất mát lớn với 484 người chết, mất tích và thiệt hại kinh tế hơn 104.000 tỷ đồng. Năm qua cũng ghi nhận 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới - mức cao nhất từ trước đến nay, cùng những trận lũ xảy ra trên diện rộng vượt mức lịch sử trên nhiều hệ thống sông lớn. Những con số này minh chứng cho một thực tế: Dưới tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai đang ngày càng cực đoan và khó dự báo hơn.

Theo cơ quan khí tượng thủy văn, từ tháng 3 đến nửa đầu tháng 5/2026, cả nước đã ghi nhận nhiều hình thái thời tiết nguy hiểm. Tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, liên tiếp xảy ra 6 đợt không khí lạnh gây mưa dông diện rộng. Khu vực Bắc Bộ xuất hiện 10 đợt mưa diện rộng, trong khi Trung Bộ và Tây Nguyên cũng xảy ra nhiều đợt mưa vừa, mưa to kéo dài. Đáng chú ý, trong các ngày từ 9 đến 14/3, nhiều địa phương từ thành phố Huế đến phía Đông tỉnh Quảng Ngãi ghi nhận lượng mưa phổ biến 20-50mm/ngày, có nơi trên 100mm.

Cùng với mưa dông, nắng nóng diện rộng cũng xuất hiện sớm và gay gắt hơn so với trung bình nhiều năm. Cuối tháng 3, khu vực từ Nghệ An đến Quảng Ngãi đã xuất hiện đợt nắng nóng đầu tiên của năm 2026, sớm hơn trung bình cùng thời kỳ. Sang tháng 4, nắng nóng liên tiếp mở rộng trên phạm vi cả nước, đặc biệt tại Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Nhiều nơi ghi nhận nhiệt độ cao nhất từ 37-40 độ C, có nơi cao hơn. Đây được xem là dấu hiệu cho thấy tác động rõ nét của xu thế nóng lên và sự chuyển pha của ENSO sang El Nino.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chủ động phòng ngừa, ứng phó hiệu quả và nâng cao sức chống chịu của cộng đồng trước thiên tai. Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh yêu cầu mới: "Chúng ta không thể chỉ tìm cách "chống" lại sự tàn phá của thiên tai, mà phải “chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai". Theo ông Hiệp, khi mỗi người dân có kiến thức, mỗi gia đình có kỹ năng ứng phó và mỗi cộng đồng có sự liên kết chặt chẽ, chúng ta sẽ tạo nên một “lá chắn thép” bền vững hơn bất kỳ công trình kiên cố nào.

Chủ động ứng phó với thiên tai trong bối cảnh El Nino quay trở lại

Trong bối cảnh hiện tượng ENSO được dự báo chuyển nhanh sang trạng thái El Nino với xác suất lên tới 85-95%, yêu cầu đặt ra hiện nay là các cấp, các ngành và người dân cần chủ động hơn nữa trong công tác phòng, chống thiên tai, hạn chế thấp nhất thiệt hại về người và tài sản.

Thực tế cho thấy, mỗi khi El Nino xuất hiện, thời tiết tại Việt Nam thường có nhiều diễn biến bất thường. Nhiệt độ trung bình trên phạm vi toàn quốc có xu hướng cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1,5 độ C. Nắng nóng xuất hiện nhiều hơn, kéo dài hơn và gay gắt hơn. Những kỷ lục mới về nhiệt độ cực đại hoàn toàn có thể được thiết lập trong mùa hè năm nay.

Đêm 16/5, trận mưa lớn kéo dài liên tục đã gây ngập úng cục bộ và sạt lở tại nhiều vị trí taluy dọc tỉnh lộ 206, Cao Bằng. Ngay trong đêm, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Đàm Thủy đã phối hợp với Ban Chỉ huy Quân sự xã Đàm Thủy hỗ trợ người dân di dời tài sản, san gạt đất đá, khơi thông các vị trí bị sạt lở để bảo đảm giao thông thông suốt. Ảnh: Đơn vị cung cấp

Điều đáng lo ngại hơn là El Nino thường kéo theo tình trạng thiếu hụt lượng mưa trên diện rộng. Theo dự báo, nhiều khu vực có thể thiếu hụt lượng mưa từ 25-50% so với trung bình nhiều năm. Đây là nguy cơ trực tiếp dẫn đến hạn hán, thiếu nước sinh hoạt, thiếu nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và xâm nhập mặn trong mùa khô cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Bài học từ các đợt hạn mặn lịch sử giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020 tại khu vực Nam Bộ vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo. Khi đó, hàng trăm nghìn hộ dân rơi vào tình trạng thiếu nước sinh hoạt, nhiều diện tích lúa và cây ăn trái bị thiệt hại nghiêm trọng, đời sống và sản xuất bị đảo lộn. Trong bối cảnh El Nino quay trở lại, nguy cơ tái diễn các đợt hạn mặn nghiêm trọng là hoàn toàn có thể xảy ra, nếu không có sự chuẩn bị từ sớm.

Không chỉ đối mặt với nắng nóng và hạn hán, nguy cơ thiên tai cực đoan tại nước ta vẫn luôn thường trực. Dự báo mùa bão năm 2026 trên Biển Đông có khả năng xuất hiện tương đương trung bình nhiều năm, song số lượng bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền có thể thấp hơn. Dù vậy, người dân cần đặc biệt đề phòng các cơn bão bất thường cả về cường độ lẫn quỹ đạo. Bên cạnh đó, những đợt mưa lớn cục bộ trong thời đoạn ngắn có thể kích hoạt lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi và gây ngập úng nghiêm trọng tại các khu đô thị.

Chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa

Theo bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam: “Giảm nhẹ rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu không còn là lựa chọn. Đây là những yếu tố thiết yếu để bảo đảm phát triển bền vững và bảo vệ những thành quả phát triển mà Việt Nam đã rất nỗ lực đạt được”.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và mức độ cực đoan của thiên tai, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa thiên tai. Đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành khí tượng thủy văn hay lực lượng phòng chống thiên tai mà cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Các địa phương cần thường xuyên rà soát phương án phòng chống thiên tai theo từng cấp độ rủi ro; chủ động kiểm tra hồ đập, công trình thủy lợi, hệ thống đê điều. Đồng thời xây dựng phương án bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất trong điều kiện nắng nóng kéo dài; điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện nguồn nước. Đối với khu vực miền núi, cần đặc biệt chú trọng công tác cảnh báo sớm nguy cơ lũ quét, sạt lở đất tại các khu vực xung yếu. Các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần sớm xây dựng phương án ứng phó nguy cơ xâm nhập mặn đến sớm trong mùa khô năm 2026-2027.

Song song với đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về kỹ năng phòng tránh thiên tai cho người dân. Chủ động phòng ngừa, chuẩn bị từ sớm, từ xa; nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo; tăng cường phối hợp giữa các ngành, các địa phương và phát huy vai trò của người dân chính là giải pháp căn cơ nhằm giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.