Công nghệ sinh học: 'Chìa khoá' mở hướng phát triển mới cho nông nghiệp Việt Nam

Công nghệ sinh học đang mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp Việt Nam. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Từ những kết quả bước đầu trong ứng dụng cây trồng biến đổi gen đến triển vọng của công nghệ chỉnh sửa gen, công nghệ sinh học đang mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp Việt Nam.

Không chỉ góp phần nâng cao năng suất, giảm chi phí sản xuất và tăng thu nhập cho nông dân, công nghệ sinh học còn tạo dư địa cải thiện chất lượng giống, thích ứng biến đổi khí hậu, hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Khẳng định hiệu quả, mở rộng dư địa ứng dụng

Phát biểu tại Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” do Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức chiều 10/11, Tiến sỹ Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, cho biết trên thế giới, công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, tạo ra nông sản chất lượng cao.

Đơn cử như năm 2024, theo các nghiên cứu quốc tế, diện tích canh tác cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học toàn cầu đạt khoảng 287 triệu ha. Kết quả này cho thấy tiềm năng và xu hướng ứng dụng ngày càng rộng rãi của các công nghệ sinh học trong phát triển nông nghiệp.

“Trong bối cảnh nông nghiệp phải đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ tiên tiến càng trở nên cấp thiết,” Tiến sĩ Nguyễn Văn Long nhấn mạnh.

Tiến sỹ Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (Ảnh: Tùng Đinh/Vietnam+)

Tại Việt Nam, định hướng trên cũng đã được cụ thể hóa thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng như: Nghị quyết số 36-NQ/TW, ngày 30/1/2023 của Bộ Chính trị về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học phục vụ phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Các quyết định về danh mục công nghệ chiến lược và phân công nhiệm vụ phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược ngày càng được cụ thể hoá, đặc biệt là các lĩnh vực phục vụ trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Việt Nam cũng chú trọng mở rộng hợp tác quốc tế, tiếp cận kinh nghiệm từ những quốc gia đi đầu, nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học.

Từ góc nhìn quốc tế, Tiến sỹ Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA, cho biết Mỹ Latinh là khu vực có diện tích sản xuất, canh tác cây trồng biến đổi gen lớn nhất thế giới (đạt 102,2 triệu ha), vượt Bắc Mỹ với 91,7 triệu ha. Sau Mỹ Latinh và Bắc Mỹ, châu Á và châu Đại Dương có 20,809 triệu ha cây trồng biến đổi gen, trong khi diện tích tại châu Phi đạt 3,97 triệu ha.

Ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Châu Phi cũng đang trở thành khu vực có tiềm năng tăng trưởng khi ngày càng nhiều quốc gia cấp phép canh tác cây trồng biến đổi gen. Xét theo từng quốc gia, Hoa Kỳ tiếp tục dẫn đầu thế giới với hơn 79,9 triệu ha, Brazil đứng thứ hai với 68,5 triệu ha, Argentina đạt 25,7 triệu ha.

Đáng chú ý, các ứng dụng mới đang mở rộng sang nhiều lĩnh vực. Riêng năm 2024, thế giới ghi nhận việc phê duyệt nhiều sản phẩm công nghệ sinh học như ngô TELA, chuối kháng bệnh héo rũ Panama chủng TR4, bạch đàn tăng năng suất, dạ yến thảo phát sáng và trầu bà hỗ trợ lọc không khí.

Những ứng dụng trên cho thấy công nghệ sinh học đang mở rộng sang nhiều lĩnh vực, vượt ra ngoài mục tiêu nâng cao năng suất cây trồng truyền thống.

Trước xu hướng phát triển đó, Giám đốc điều hành ISAAA nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường truyền thông khoa học, thúc đẩy hợp tác quản lý giữa các quốc gia, khai thác tiềm năng của các công nghệ mới nổi và mở rộng đối thoại với các nhà hoạch định chính sách. "Đây là những yếu tố quan trọng để thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học an toàn, hiệu quả và phù hợp với điều kiện từng quốc gia," Tiến sỹ Rhodora Romero-Aldemita nói.

Các đại biểu tham dự hội thảo. (Ảnh: Tùng Đinh/Vietnam+)

Về môi trường, Tiến sĩ Graham Brookes (Viện PG Economics) cho biết việc ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học trong giai đoạn 1996-2024 giúp giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật; giảm 15,3% tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo chỉ số EIQ. Việc giảm sử dụng nhiên liệu và hỗ trợ các phương thức canh tác giảm làm đất cũng góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính.

Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen đã được đưa vào canh tác thương mại từ năm 2015, trước hết trên cây ngô. Sau hơn 10 năm ứng dụng, ngô biến đổi gen đã trở thành một trong những giải pháp công nghệ được nông dân lựa chọn tại nhiều vùng sản xuất. Tổng diện tích canh tác ngô biến đổi gen lũy kế tại Việt Nam giai đoạn 2015 - 2024 đã vượt 1,3 triệu ha. Diện tích ngô biến đổi gen năm 2024 được ước tính chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước.

Hoàn thiện thể chế, làm chủ công nghệ mới

Dù đã đạt những kết quả bước đầu, song theo giới chuyên gia, dư địa phát triển công nghệ sinh học tại Việt Nam vẫn còn lớn, nhất là trong nghiên cứu, chọn tạo giống cây trồng và ứng dụng chỉnh sửa gen. Đây cũng là bước phát triển tiếp theo đòi hỏi sự chủ động hơn về năng lực khoa học, cơ chế quản lý và khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Bà Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp, đồng thời bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường.

Từ năm 2026, cây trồng chỉnh sửa gen được phân biệt và áp dụng cơ chế quản lý riêng so với cây trồng biến đổi gen, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng.

Các quy định mới hướng tới đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian cấp phép, nâng cao tính minh bạch nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu về an toàn sinh học và an toàn thực phẩm. Đặc biệt, việc phân định rõ cơ chế quản lý đối với cây trồng chỉnh sửa gen và cây trồng biến đổi gen được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc về pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ.

Về kết quả triển khai, bà Tạ Thị Kiều Anh cho biết tính đến tháng 9/2026, Việt Nam đã cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi cho 64 sự kiện biến đổi gen; trong đó, 6 sự kiện ngô được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học. Theo số liệu được trình bày, ngô biến đổi gen chiếm khoảng 50% diện tích trồng ngô năm 2024.

Trong thời gian tới, công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt là CRISPR, cùng các kỹ thuật chọn tạo giống mới sẽ mở rộng triển vọng phát triển giống cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu. “Việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, đơn giản hóa thủ tục và bảo đảm an toàn sinh học sẽ tạo nền tảng thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam,” bà Tạ Thị Kiều Anh nhấn mạnh.

Bà Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. (Ảnh: Tùng Đinh. Vietnam+)

Từ thực tiễn ứng dụng cây trồng biến đổi gen đến triển vọng của công nghệ chỉnh sửa gen, nhiều ý kiến chuyên gia, đại diện cơ quan quản lý cũng tin tưởng cơ hội phát triển đang mở ra rõ rệt đối với nông nghiệp Việt Nam.

Vấn đề không chỉ là tiếp nhận công nghệ đã được chứng minh hiệu quả trên thế giới, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực nghiên cứu, từng bước làm chủ công nghệ và đưa các thành tựu khoa học vào sản xuất. Đây chính là “chìa khóa” để chuyển lợi thế về tiềm năng thành giá trị thực tiễn, tạo nền tảng cho một nền nông nghiệp có năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh cao hơn, thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững./.

Ảnh minh họa. (Nguồn: Vietnam+)