Cởi bỏ vòng kim cô 'được mùa, mất giá'

Ảnh minh họa.

Thế nhưng, đằng sau những con số hàng chục tỷ USD là một nghịch lý dai dẳng: Xuất khẩu tăng trưởng, thị trường mở rộng, nhưng thu nhập của không ít người nông dân vẫn bấp bênh theo từng mùa vụ. Điệp khúc “được mùa, mất giá” tiếp tục vang lên trên những cánh đồng, vườn cây, ao nuôi. Vựa lúa miền Tây được mùa Hè Thu với sản lượng trên 10 triệu tấn nhưng giá lúa tươi có thời điểm rớt xuống khoảng 5.000 đồng/kg, không đủ bù đắp chi phí sản xuất. Sầu riêng từng có giá lên tới 170.000 đồng/kg, nay có thời điểm lao dốc còn 35.000 đồng/kg khi bước vào chính vụ...

Một nền nông nghiệp không thể coi là phát triển bền vững nếu người trực tiếp làm ra nông sản vẫn phải thấp thỏm trước mỗi kỳ thu hoạch. Người nông dân góp phần tạo nên sự trù phú cho đất nước nhưng lại thường là mắt xích yếu thế nhất trong chuỗi giá trị. Họ phải đối mặt với những rủi ro từ thời tiết, dịch bệnh và biến động giá vật tư đầu vào, trong khi quyền quyết định giá bán cũng như khả năng tiếp cận thị trường còn rất hạn chế. Chúng ta cần nhìn thẳng rằng, nghịch lý được mùa, mất giá không chỉ bắt nguồn từ quy luật cung cầu hay những biến động nhất thời của thị trường. Sâu xa hơn, đó là hệ quả của những điểm nghẽn cơ cấu đã tồn tại nhiều năm. Sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ; không ít hộ nông dân vẫn lựa chọn cây trồng, vật nuôi theo phong trào, thấy mặt hàng nào có giá thì đổ xô mở rộng diện tích, ít quan tâm đến quy hoạch và khả năng tiêu thụ. Khi sản phẩm đồng loạt vào vụ, cung vượt cầu, giá lập tức lao dốc...

Trong khi đó, hệ thống hợp tác xã ở nhiều nơi chưa đủ năng lực trở thành đầu mối tổ chức sản xuất và bảo vệ quyền lợi thành viên. Nông dân vẫn phụ thuộc đáng kể vào thương lái, thiếu thông tin về giá cả, nhu cầu và tiêu chuẩn của thị trường. Hạ tầng bảo quản, kho lạnh, logistics và công nghệ chế biến sâu còn hạn chế. Nông sản tươi, nhất là những mặt hàng có thời gian bảo quản ngắn, thường phải bán nhanh sau thu hoạch...

Muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn ấy, không thể chỉ trông chờ vào những giải pháp tình thế như kêu gọi giải cứu nông sản, tăng cường thu mua tạm trữ mỗi khi giá xuống thấp. Trước hết, phải tổ chức lại sản xuất trên cơ sở quy hoạch vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình canh tác, bố trí mùa vụ hợp lý và gắn sản xuất với nhu cầu thị trường. Mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng không thể chỉ là những thủ tục để xuất khẩu mà phải trở thành điều kiện bắt buộc để nông sản tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Những yêu cầu mới về kiểm dịch, an toàn thực phẩm và chống mất rừng cần được chủ động đáp ứng, thay vì đợi đến khi thị trường dựng hàng rào mới tìm cách tháo gỡ.

Cùng với đó, phải nâng cao thực chất vai trò của hợp tác xã, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia từ khâu lựa chọn giống, tổ chức sản xuất đến thu mua, chế biến và phân phối. Mối liên kết này cần được bảo đảm bằng hợp đồng minh bạch, cơ chế định giá hợp lý và nguyên tắc chia sẻ rủi ro. Tất nhiên, Nhà nước phải giữ vai trò kiến tạo bằng những chính sách đủ mạnh về tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp, hạ tầng bảo quản, kho lạnh, chế biến sâu và hệ thống dự báo thị trường...

Suy cho cùng, thước đo thành công của nông nghiệp không chỉ là kim ngạch xuất khẩu hay những kỷ lục về sản lượng. Đó còn phải là giá trị thực sự người nông dân được hưởng từ thành quả lao động của mình. Một nền nông nghiệp mạnh không thể được xây dựng trên những đôi vai luôn phải gánh chịu rủi ro. Đừng để mỗi mùa vàng lại trở thành một mùa thấp thỏm. Đừng để những tỷ USD xuất khẩu chỉ làm đẹp bảng thành tích, trong khi người làm ra sản phẩm vẫn chật vật tìm đầu ra. Đã đến lúc phải biến lời cam kết không để nông dân đơn độc thành hành động cụ thể, bằng thể chế, chính sách và những mối liên kết có trách nhiệm. Bởi phát triển nông nghiệp, suy cho cùng, không chỉ là làm ra nhiều nông sản hơn, mà là làm cho người nông dân sống tốt hơn bằng chính thành quả lao động của mình...