Công nghệ số tạo dư địa lớn cho tiết kiệm điện

Những kỷ lục mới về tiêu thụ điện liên tiếp được thiết lập từ cuối tháng 5 cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống điện quốc gia trong bối cảnh nắng nóng cực đoan gia tăng dưới tác động của biến đổi khí hậu.

Nguy cơ El Nino quay trở lại trong những tháng tới không chỉ làm nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh mà còn có thể ảnh hưởng tới nguồn cung, đặc biệt là thủy điện. Trong bối cảnh đó, tiết kiệm điện được xác định là giải pháp mang tính chiến lược nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Cơ hội mới cho quản lý năng lượng

Tại tọa đàm “Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp” ngày 22/6, ông Đặng Nguyễn Ngữ - Tổng Giám đốc Schneider Electric Việt Nam và Campuchia cho rằng quan niệm tiết kiệm điện đồng nghĩa với cắt giảm tiêu dùng đã không còn phù hợp.

Theo ông, doanh nghiệp không thể ngừng sản xuất, người dân cũng không thể ngừng sử dụng điện. Điều quan trọng là tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng để vẫn đáp ứng nhu cầu nhưng sử dụng ít điện năng hơn.

“Tiết kiệm điện không có nghĩa là giảm tiêu thụ bằng mọi giá mà là tối ưu hóa việc sử dụng điện ở từng hộ gia đình, tòa nhà, nhà máy và trên quy mô toàn hệ thống”, ông Ngữ nhấn mạnh.

Sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều cơ hội mới cho quản lý năng lượng. Các mô hình nhà thông minh, tòa nhà thông minh, nhà máy thông minh hay lưới điện thông minh cho phép giám sát, điều chỉnh và tối ưu hóa tiêu thụ điện theo thời gian thực.

Khách mời tham gia tọa đàm “Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp". Ảnh: VGP

Đầu tư cho tiết kiệm năng lượng hiện nay không còn là một khoản chi phí đơn thuần mà đã trở thành khoản đầu tư có thể đo lường hiệu quả và tính toán thời gian hoàn vốn rõ ràng.

Bên cạnh việc thay thế các thiết bị tiêu thụ điện bằng công nghệ mới như đèn LED hay thiết bị hiệu suất cao, doanh nghiệp cần tiếp cận theo hướng tổng thể hơn, bao gồm số hóa dữ liệu, quản trị năng lượng và tối ưu vận hành dựa trên dữ liệu thời gian thực.

Ông Hà Đăng Sơn - Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh nhận định, chuyển đổi số đang tác động hai chiều tới ngành năng lượng. Một mặt, AI và các trung tâm dữ liệu làm gia tăng nhu cầu điện năng; mặt khác, chính các công nghệ số lại là công cụ hiệu quả để tối ưu hóa vận hành hệ thống điện.

“Có dữ liệu và các công cụ số, chúng ta mới có thể quản lý, điều phối và cân bằng tốt hơn giữa khả năng cung ứng và nhu cầu tiêu thụ điện”, ông Sơn cho biết.

Một trong những xu hướng nổi bật hiện nay là ứng dụng công nghệ số ngay từ khâu thiết kế công trình. Các hệ thống mô hình thông tin công trình (BIM) cho phép mô phỏng và tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng từ giai đoạn thiết kế. Theo các chuyên gia quốc tế, việc áp dụng đồng bộ các giải pháp thiết kế và công nghệ hiện đại có thể giúp giảm từ 40-60% mức tiêu thụ năng lượng của các tòa nhà thương mại và văn phòng.

Ông Hà Đăng Sơn - Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh. Ảnh: VGP

Bên cạnh đó, các giải pháp AIoT - kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật - đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong vận hành hệ thống năng lượng. Thay vì chỉ sử dụng nhiệt độ làm tham số điều khiển điều hòa không khí như trước đây, nhiều hệ thống hiện đã sử dụng nồng độ CO2 làm thông số đầu vào để điều chỉnh tối ưu hệ thống điều hòa không khí, nhất là trong hệ thống lấy gió bên ngoài vào, qua đó tiết kiệm điện năng đáng kể.

Xu hướng lưu trữ năng lượng cũng đang được nhiều quốc gia đẩy mạnh nhằm giảm phụ tải đỉnh và nâng cao hiệu quả sử dụng điện. Ngoài các hệ thống pin lưu trữ, nhiều giải pháp lưu trữ phục vụ làm lạnh công nghiệp, điều hòa không khí và sản xuất đang được triển khai để dịch chuyển phụ tải sang các khung giờ phù hợp hơn.

Đẩy mạnh lưới điện thông minh và cơ chế hỗ trợ đầu tư

Từ góc độ ngành điện, ông Ngô Sơn Hải - Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết EVN đã triển khai chuyển đổi số trên toàn bộ chuỗi hoạt động từ phát điện, truyền tải, phân phối đến chăm sóc khách hàng.

Hiện nay, các trạm biến áp 110 kV, 220 kV và 500 kV đã được tự động hóa, vận hành không người trực. Nhờ đó, tổn thất điện năng trên hệ thống đã giảm từ khoảng 8% xuống còn 6% trong vòng 10 năm qua.

EVN cũng đã lắp đặt công tơ điện tử cho gần như toàn bộ khách hàng sử dụng điện. Thông qua các nền tảng số và ứng dụng chăm sóc khách hàng, người dân và doanh nghiệp có thể theo dõi mức tiêu thụ điện theo thời gian thực, thiết lập ngưỡng cảnh báo và nhận các khuyến nghị sử dụng điện hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn khi đầu tư các giải pháp tiết kiệm năng lượng do chi phí ban đầu lớn.

Theo ông Đặng Hải Dũng - Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi đã mở rộng khuôn khổ pháp lý cho các công cụ tài chính như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả.

Bên cạnh đó, mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO) được kỳ vọng sẽ hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp tiết kiệm điện thông qua việc cung cấp đồng thời dịch vụ kỹ thuật, tài chính và đào tạo nguồn nhân lực.

Trong khi đó, từ góc độ doanh nghiệp cung cấp giải pháp, ông Đặng Nguyễn Ngữ cho rằng, hiện nay cả công nghệ và nguồn vốn đều không còn là rào cản lớn. Nhiều tổ chức tài chính đang sẵn sàng cấp vốn cho các dự án xanh, trong khi các công nghệ AI, IoT và quản trị năng lượng thời gian thực đã đủ khả năng giải quyết bài toán tối ưu hóa tiêu thụ điện.

Thực tế, Schneider Electric đang triển khai các giải pháp IoT quản lý năng lượng tại nhiều sân bay, nhà máy và tòa nhà tại Việt Nam. Nhờ ứng dụng công nghệ số và AI, thời gian hoàn vốn của nhiều dự án tiết kiệm năng lượng hiện chỉ còn khoảng hai năm, thay vì 5-10 năm như trước đây.

Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng nhanh, công nghệ sẽ đóng vai trò trung tâm trong chiến lược sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả của Việt Nam. Việc đẩy mạnh số hóa, ứng dụng AI, phát triển lưới điện thông minh và hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ đầu tư sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng điện, bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy tăng trưởng xanh trong những năm tới.