Công tác tư tưởng phải đi trước trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tư tưởng-Văn hóa Trung ương.

Đó là nhận định của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tư tưởng-Văn hóa Trung ương trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân về vai trò của công tác tư tưởng trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.

Phóng viên: Thưa đồng chí, nhân kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống ngành Tuyên giáo của Đảng (1/8/1930-1/8/2026), nhìn lại chặng đường đã qua, theo đồng chí, đâu là vai trò và trọng trách của công tác tư tưởng trong sự nghiệp cách mạng của Đảng, nhất là khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát: Trước hết, theo tôi, công tác tư tưởng là công tác quan trọng hàng đầu trong hoạt động lãnh đạo của Đảng. Nhìn lại lịch sử gần 100 năm, các dấu mốc của công tác tư tưởng gắn liền với các dấu mốc của cách mạng Việt Nam.

Dấu mốc đầu tiên và cũng là dấu mốc quan trọng nhất của công tác tư tưởng chính là các hoạt động tư tưởng của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các lãnh đạo tiền bối trong giai đoạn những năm 1925. Thời kỳ này, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc được Quốc tế Cộng sản phân công về Trung Quốc hoạt động. Trong thời gian này, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các đồng chí của mình đã tập hợp những thanh niên Việt Nam yêu nước đến Quảng Châu (Trung Quốc) để huấn luyện và đưa họ tham gia vào Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội. Ngày 21/6/1925, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cho xuất bản tờ báo Thanh niên và vào những ngày đầu năm 1927, lãnh đạo Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội đã tập hợp các bài giảng của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, xuất bản thành tác phẩm “Đường Kách mệnh”.

Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 khóa XIV được tổ chức trực tiếp kết hợp trực tuyến đến hàng chục nghìn điểm cầu, phục vụ cán bộ và nhân dân. (Ảnh: TRẦN HẢI)

Đội ngũ cán bộ nòng cốt do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc huấn luyện đã về nước đi vào hoạt động, cùng với việc phát hành bí mật rộng khắp 200 số báo Thanh niên và tác phẩm “Đường Kách mệnh” đã thổi bùng phong trào đấu tranh của công nhân và phong trào yêu nước trong cả nước.

Ngày 3/2/1930, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã triệu tập đại biểu đại diện 3 tổ chức cộng sản gồm Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộng sản Đảng, Đông Dương Cộng sản Liên đoàn họp Hội nghị thống nhất 3 tổ chức này thành Đảng Cộng sản Việt Nam. Hội nghị đã thống nhất thông qua Chánh cương vắn tắt, Điều lệ vắn tắt, chương trình hành động tóm tắt. Nói tóm lại, thông qua các hoạt động tư tưởng của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các đồng chí tiền bối đã chuẩn bị đầy đủ điều kiện, tiền đề về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

Trong bối cảnh hiện nay - trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, trọng trách lịch sử của công tác tuyên giáo, dân vận - mà bản chất là công tác tư tưởng là góp phần hiện thực hóa thắng lợi khát vọng phát triển đất nước đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, sánh vai với các cường quốc trên thế giới, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Muốn thực hiện được trọng trách đó, trước hết phải đánh giá đúng bối cảnh thế giới, khu vực và trong nước để nhận thức đầy đủ thời cơ, vận hội cũng như những khó khăn, thách thức mới.

Tuyên truyền hiệu quả Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.(Ảnh:Thành Đạt)

Thế kỷ XXI đang chứng kiến hai xu hướng lớn định hình lại thế giới là toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với làn sóng chuyển đổi số. Cùng với sự chuyển dịch từ thế giới đơn cực sang đa cực, đa trung tâm, sự điều chỉnh chuỗi sản xuất, chuỗi cung ứng, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ phương thức sản xuất, quản trị đến cách sống, lối sống và tư duy của con người. Khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh cùng các liên kết kinh tế mới sẽ là những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển nhanh, bền vững của các quốc gia trong những thập niên tới.

Trong bối cảnh đó, công tác tư tưởng càng phải khẳng định vai trò là công tác có tầm quan trọng hàng đầu trong hoạt động lãnh đạo của Đảng. Đây là bộ phận trực tiếp góp phần xây dựng Đảng vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ; nghiên cứu, phát triển và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; gắn chặt với tổng kết thực tiễn đổi mới, hội nhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chuẩn bị cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc xây dựng cương lĩnh, đường lối, chính sách của Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới.

Đồng thời, công tác tư tưởng có nhiệm vụ truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cương lĩnh, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tạo sự thống nhất trong Đảng, sự đồng thuận trong xã hội, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bồi dưỡng lòng yêu nước, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

Trong suốt 96 năm lãnh đạo cách mạng, công tác tư tưởng luôn đi trước một bước: chuẩn bị cơ sở khoa học và thực tiễn để hình thành cương lĩnh, đường lối, chính sách; đồng thời truyền bá, giáo dục, cổ vũ, động viên cán bộ, đảng viên và nhân dân đoàn kết, thống nhất, sáng tạo trong thực hiện các nhiệm vụ cách mạng. Sau mỗi chặng đường phát triển, công tác tư tưởng lại tổng kết thực tiễn, bổ sung lý luận, rút ra những bài học kinh nghiệm để tiếp tục soi sáng cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Đó chính là trọng trách, là chức năng, là truyền thống cần tiếp tục được phát huy trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.

Phóng viên: Đồng chí cho rằng, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo không chỉ làm thay đổi phương thức truyền thông mà còn tác động đến tư duy, lối sống và nhận thức xã hội. Theo đồng chí, công tác tuyên giáo cần đổi mới như thế nào để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát: Việt Nam là quốc gia có vị trí địa chính trị, địa kinh tế quan trọng trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương nên chịu tác động rất nhanh, rất mạnh và đa chiều của toàn cầu hóa cũng như cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Những tác động đó không chỉ diễn ra trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh hay đối ngoại mà còn tác động trực tiếp đến cả chủ thể và khách thể của công tác tư tưởng; đồng thời ảnh hưởng sâu sắc đến cả ba bộ phận cấu thành của công tác tư tưởng là công tác lý luận, công tác giáo dục lý luận chính trị và công tác tuyên truyền, cổ vũ phong trào hành động cách mạng.

Theo tôi, vấn đề đặt ra trước hết là phải tiếp tục đổi mới và nâng tầm tư duy lý luận để nhận thức đúng quy luật vận động của lực lượng sản xuất trong điều kiện mới; chủ động xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp; xác định đúng vị trí, chặng đường phát triển của đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, từ đó xác định đúng chiến lược phát triển kinh tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chấn hưng văn hóa, phát triển con người và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội.

Một điều tôi đặc biệt muốn nhấn mạnh là các nhà kinh điển Mác-xít đã nhiều lần khẳng định phương tiện truyền thông luôn có tác động rất lớn đến ý thức xã hội. Vì vậy, khi phương tiện truyền thông thay đổi căn bản như hiện nay thì công tác tư tưởng, công tác tuyên giáo, dân vận cũng phải thay đổi tương ứng để luôn giữ vững và không ngừng nâng cao hiệu quả. Hiệu quả ấy phải được thể hiện ở ba yêu cầu: được việc, được tổ chức và được người. Muốn vậy, chúng ta phải nghiên cứu thật kỹ bản chất của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số, từ đó xây dựng kế hoạch, lộ trình chuyển đổi số đồng bộ, thông suốt và hiệu quả trong toàn bộ hệ thống công tác tư tưởng, tuyên giáo, dân vận trên phạm vi cả nước. Cùng với đó, cần thực sự coi trọng đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ số cho đội ngũ cán bộ tư tưởng chuyên trách.

Những năm gần đây, hệ thống tuyên giáo, dân vận đã đạt được nhiều kết quả bước đầu trong ứng dụng công nghệ số. Từ các cơ quan nghiên cứu lý luận, giáo dục lý luận chính trị, báo chí, xuất bản, văn hóa, văn nghệ đến hệ thống website, fanpage, nền tảng truyền thông số đều có bước phát triển đáng kể.

Đặc biệt, từ thời điểm dịch Covid-19 đến nay, các hình thức tuyên truyền trực tuyến, hội nghị trực tuyến, học tập nghị quyết trực tuyến đã phát huy hiệu quả rõ rệt, góp phần tăng cường tương tác giữa lãnh đạo với nhân dân, nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả phục vụ người dân. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn tình trạng ứng dụng công nghệ số mang tính hình thức; nội dung tuyên truyền còn đơn điệu, thiếu tính tương tác; nhiều nơi mới chỉ chuyển nội dung truyền thống sang môi trường số mà chưa đổi mới phương thức tiến hành công tác tư tưởng. Đây là vấn đề cần sớm khắc phục trong thời gian tới.

Phóng viên:Trong môi trường truyền thông số, khi mỗi người dân đều có thể trở thành một chủ thể truyền thông trên không gian mạng, công tác tư tưởng cần thay đổi tư duy và phương thức hoạt động ra sao để thích ứng với môi trường thông tin mới?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát: Cuộc cách mạng số đang làm thay đổi hoàn toàn mô hình truyền thông truyền thống. Trước đây, các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, thông tin, cổ động chủ yếu tập trung ở các cơ quan, đơn vị và đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng chuyên nghiệp. Nhưng ngày nay, bất kỳ cá nhân nào có điện thoại thông minh và kết nối internet đều có thể trở thành một "tờ báo" - báo chữ, báo nói hoặc báo hình - với khả năng tiếp cận hàng triệu người. Mạng xã hội đã dân chủ hóa quyền lực truyền thông, tạo ra môi trường thông tin đa chiều, phân tán và khó kiểm soát hơn trước. Chúng ta đang phải đối mặt với hàng triệu "Micro-Influencer", những người có khả năng tác động trực tiếp đến dư luận xã hội. Đây là thực tiễn đòi hỏi công tác tư tưởng phải có cách tiếp cận hoàn toàn mới trong định hướng dư luận xã hội.

Một hệ quả đáng chú ý của quá trình dân chủ hóa truyền thông là hiện tượng "buồng vang" (Echo Chamber). Thuật toán của các nền tảng mạng xã hội luôn ưu tiên hiển thị những nội dung người dùng yêu thích hoặc thường xuyên chia sẻ, vì vậy mỗi người có xu hướng chỉ tiếp cận các thông tin phù hợp với quan điểm của mình. Trước cùng một sự kiện hay một chủ trương, chính sách, trên không gian mạng có thể xuất hiện rất nhiều cách lý giải khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến sự đồng thuận xã hội. Điều đó đòi hỏi công tác tư tưởng phải xây dựng chiến lược truyền thông đa dạng, phù hợp với từng cộng đồng thông tin khác nhau, đồng thời có giải pháp kết nối các cộng đồng ấy trên nền tảng những giá trị chung, giúp người dân nhận diện rõ các quan điểm sai trái, thù địch.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tư tưởng-Văn hóa Trung ương.

Trong môi trường số, thông tin cũng không còn lan truyền theo quy luật tuyến tính mà theo quy luật bùng nổ theo cấp số nhân. Một hình ảnh, một video hay một câu nói có thể tiếp cận hàng triệu người trong thời gian rất ngắn nếu tạo được cảm xúc và sự quan tâm của công chúng. Đây vừa là cơ hội để lan tỏa nhanh chóng những thông điệp tích cực, vừa là thách thức vì thông tin sai lệch cũng có tốc độ lan truyền tương tự. Theo tôi, "chữa cháy" thông tin sai lệch luôn khó hơn rất nhiều so với chủ động ngăn chặn ngay từ đầu. Vì vậy, công tác tư tưởng phải chuyển mạnh từ tư duy xử lý sang tư duy dự báo, chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và có sức thuyết phục ngay từ khi vấn đề mới phát sinh.

Không gian mạng ngày nay cũng đã trở thành một mặt trận mới của công tác tư tưởng. Đây là nơi diễn ra sự cạnh tranh về ảnh hưởng giữa các quốc gia, các tập đoàn truyền thông đa quốc gia, các tổ chức và nhiều cá nhân có sức ảnh hưởng lớn. Một số quốc gia đã đầu tư mạnh vào những "cỗ máy tuyên truyền" toàn cầu, sử dụng công nghệ hiện đại để tác động đến dư luận ở nhiều nước khác nhau. Vì vậy, đối với Việt Nam, cùng với việc bảo vệ không gian thông tin trong nước trước các tác động tiêu cực từ bên ngoài, cần đặc biệt coi trọng đổi mới thông tin đối ngoại trên môi trường số, chủ động lan tỏa những thông điệp tích cực về đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.

Phóng viên: Theo đồng chí, đâu là những giải pháp trọng tâm để xây dựng hệ thống công tác tư tưởng, tuyên giáo, dân vận hiện đại, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Duy Quát: Muốn nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trước hết phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, đặc biệt là tư duy khoa học và tư duy lý luận; đồng thời đổi mới căn bản, toàn diện nội dung và phương thức tiến hành công tác tuyên giáo, dân vận trên nền tảng công nghệ số.

Theo tôi, trước hết cần xây dựng một bộ phận chuyên trách gồm các chuyên gia giỏi về công nghệ thông tin, công nghệ số cùng các chuyên gia hàng đầu về công tác tư tưởng để xây dựng kế hoạch và chương trình chuyển đổi số thống nhất trong toàn hệ thống. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện hệ sinh thái số, bao gồm hạ tầng số, hệ thống dữ liệu và các nền tảng phục vụ toàn bộ hoạt động của công tác tuyên giáo, dân vận từ Trung ương đến cơ sở. Đây sẽ là nền tảng để triển khai đồng bộ chuyển đổi số trong nghiên cứu lý luận, giáo dục lý luận chính trị, tuyên truyền, báo chí, xuất bản, văn hóa, văn nghệ, thông tin đối ngoại và điều tra, định hướng dư luận xã hội.

Trong giai đoạn đầu triển khai chuyển đổi số, cần tăng cường kiểm tra, giám sát, hỗ trợ các cơ quan, đơn vị trong toàn hệ thống để việc ứng dụng công nghệ số thực sự mang lại hiệu quả khi tiếp dân, phục vụ Nhân dân. (Trong ảnh, Trung tâm hành chính công số 1 Hà Nội. Ảnh: Thành Đạt)

Một nhiệm vụ rất quan trọng là đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ số cho đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng từ Trung ương đến cơ sở. Việc ứng dụng công nghệ phải được triển khai trong toàn bộ các hoạt động: nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, giảng dạy lý luận chính trị, tổ chức học tập nghị quyết, tuyên truyền miệng, hoạt động báo chí, xuất bản, thông tin đối ngoại, nghiên cứu và định hướng dư luận xã hội, nắm bắt xu hướng tư tưởng của từng nhóm đối tượng, xử lý các điểm nóng về tư tưởng, xây dựng môi trường văn hóa và bảo vệ không gian thông tin quốc gia, phản bác kịp thời các thông tin sai trái trên mạng.

Đối với trí tuệ nhân tạo, tôi cho rằng đây là công cụ rất hữu ích nếu được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải kiên quyết khắc phục tình trạng quan liêu, lười suy nghĩ, dựa hoàn toàn vào AI hay ChatGPT để làm báo cáo, đề án, bản tin hoặc bài báo. Công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, còn chất lượng công tác tư tưởng vẫn phải được quyết định bởi bản lĩnh chính trị, tư duy độc lập, năng lực nghiên cứu lý luận và khả năng tổng kết thực tiễn của đội ngũ cán bộ. Vì vậy, trong giai đoạn đầu triển khai chuyển đổi số, cần tăng cường kiểm tra, giám sát, hỗ trợ các cơ quan, đơn vị trong toàn hệ thống để việc ứng dụng công nghệ số thực sự mang lại hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng công tác tư tưởng - công tác có tầm quan trọng hàng đầu trong hoạt động lãnh đạo của Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn đồng chí!