Công và tội của Columbus

Tác giả: Charles C. Mann/ Huy Hoàng & NXB Dân trí

Diện mạo Tân Thế Giới của Columbus

Cuốn sách này đi ngược với những ý nghĩa mà chúng ta thường biết về cuộc phát kiến châu Mỹ. Thay vì tập trung vào việc người châu Âu thay đổi châu Mỹ ra sao, Charles C. Mann lại tập trung vào việc châu Mỹ thay đổi thế giới như thế nào. Sự thay đổi ấy diễn ra trên nhiều phương diện: kinh tế, văn hóa, con người, sinh thái học… mà tác giả gọi bằng thuật ngữ: Cuộc trao đổi Columbus.

Công và tội của Columbus

Phần đông hậu thế vẫn xem Columbus là nhà thám hiểm vĩ đại. Nhưng bên cạnh đó, vẫn có những người bản xứ kết tội ông và thành quả của ông.

Tượng của Columbus được đặt ở nhiều thành phố lớn trên thế giới. Ảnh minh họa: W.K.

Một dòng sông êm đềm chảy qua Santo Domingo, thủ đô nước Cộng hòa Dominica. Tọa lạc ở bờ Tây con sông là những tàn tích bằng đá của thành phố thời thuộc địa, trong đó có dinh thự của Diego Colón, con trai cả của Đô đốc. Từ bờ Đông dòng sông, vươn lên sừng sững một khối chóp bằng bê tông khổng lồ đã ố màu, cao gần 32 m và dài 210 m. Đó là Faro a Colón, ngọn hải đăng Columbus.

Công trình này được gọi là hải đăng bởi trên đỉnh được lắp 146 bóng đèn loại công suất 4kW mỗi bóng. Chúng hướng thẳng lên trời, quấy rầy thiên đường bằng luồng ánh sáng cường độ mạnh tới mức đủ làm lóa mắt những cư dân xung quanh.

Như một nhà thờ thời Trung cổ, ngọn hải đăng được bố trí theo hình chữ thập với một gian giữa kéo dài và hai cánh nhô ra hai bên. Ngay giữa giao điểm, trong hộp kính chống đạn, là một chiếc quách bằng vàng được trang trí lộng lẫy mà người ta nói rằng nó chứa hài cốt của Đô đốc.

Tuyên bố này gây nhiều tranh cãi; vì ở Seville, Tây Ban Nha, cũng có một chiếc quách lộng lẫy khác được cho là nơi lưu giữ hài cốt của Đô đốc. Ngoài chiếc quách ra, còn có một loạt hiện vật trưng bày đến từ nhiều quốc gia khác nhau.

Khi tôi tới thăm cách đây không lâu, hầu hết sự chú ý đều đặt vào những cư dân bản địa của bán cầu này, miêu tả họ như những người tiếp nhận thụ động, thậm chí là tiếp nhận với lòng biết ơn, sự hào phóng, nền văn hóa và kỹ thuật của châu Âu.

Chẳng có gì ngạc nhiên khi người bản xứ hiếm khi tán thành quan điểm ấy về lịch sử của họ, và Colón là một phần trong đó. Rất đông những nhà hoạt động và học giả đã dội xuống công chúng trận mưa bom những lời kết tội ông và thành quả của ông.

Họ gọi ông là kẻ tàn bạo (theo tiêu chuẩn ngày nay, thì đúng thế) và phân biệt chủng tộc (không đúng, nói một cách nghiêm túc - thời ấy còn chưa có khái niệm chủng tộc như hiện nay); không đủ năng lực làm Đô đốc (đúng thế), cũng như làm một nhà hàng hải; một kẻ cuồng tín (từ góc nhìn thế tục thì chắc chắn đúng) và kẻ độc tưởng tham lam (người ủng hộ Đô đốc hẳn sẽ nói, nếu vậy thì mọi tâm hồn có chứa tham vọng trên thế giới này đều đáng bị buộc tội).

Colón, những người gièm pha ông cáo buộc, không bao giờ hiểu được ông đã tìm thấy những gì.

Nhưng tình thế từng rất khác vào thời điểm năm 1852, khi Antonio del Monte y Tejada, nhà văn nổi tiếng người Dominica, kết thúc tập đầu tiên trong bộ sách lịch sử bốn tập về Santo Domingo của mình bằng lời ca tụng dành cho sự nghiệp “vĩ đại, hào hiệp, đáng nhớ và bất tử” của Colón.

Mọi hành động của Đô đốc “đều toát ra sự vĩ đại và cao thượng”, del Monte y Tejada viết. Chẳng phải “tất cả các quốc gia… đều vĩnh viễn nợ ông một lời biết ơn” hay sao? Cách tốt nhất để đền đáp món nợ ấy, nhà văn đề nghị, là dựng một bức tượng khổng lồ của Columbus, “một người khổng lồ như người khổng lồ đảo Rhodes” được tài trợ bởi “tất cả các thành phố ở châu Âu và Mỹ”.

Bức tượng ấy sẽ hiền lành dang tay ngang qua cả Santo Domingo, “nơi nổi tiếng và đáng chú ý nhất” trên bán cầu này.