Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng: Để di sản thực sự 'sống' trong lòng cộng đồng

Di sản của Công viên địa chất (CVĐC) Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng không chỉ hiện hữu trong những dãy núi đá vôi trùng điệp, hang động kỳ vĩ hay các điểm đến nổi tiếng. Từ những người thợ làm giấy bản ở Dìa Trên, người thợ rèn ở Phúc Sen đến những người làm công tác quản lý di sản, tất cả đang góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị riêng có của miền non nước.

Di sản hiện hữu trong đời sống

Trên miền đất Cao Bằng, những dãy núi đá vôi nối tiếp nhau qua các thung lũng, dòng sông, cánh đồng và bản làng. Trải qua hàng trăm triệu năm kiến tạo địa chất, thiên nhiên tạo nên cảnh quan đặc sắc, đồng thời trở thành không gian sinh tồn, gắn bó với lịch sử cư trú và quá trình hình thành bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao...

Trong không gian ấy, con người và di sản không tồn tại tách biệt. Tất cả đều gắn với cách người dân lựa chọn nơi cư trú, tổ chức sản xuất, sử dụng nguồn nước, dựng nhà, làm nghề và duy trì những tập quán được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đó cũng là nét đặc trưng của CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Được UNESCO công nhận năm 2018 và tiếp tục vượt qua kỳ tái thẩm định lần thứ hai, nhận “Thẻ xanh” năm 2026, CVĐC không chỉ có giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo mà còn chứa đựng những giá trị sinh thái, văn hóa và lịch sử phong phú. 

Người dân chính là những người gần gũi nhất với di sản. Họ cũng là người nắm giữ những tri thức bản địa, những câu chuyện về địa danh, phong tục và ký ức cộng đồng mà đôi khi sách vở hay các bảng giới thiệu điểm đến chưa thể phản ánh đầy đủ.

Phát huy giá trị CVĐC không chỉ là đưa du khách đến với cảnh quan, mà còn giúp họ hiểu được mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người, giữa di sản địa chất với văn hóa bản địa. Khi câu chuyện của cộng đồng được kể bằng chính trải nghiệm, tri thức và niềm tự hào của người dân, di sản sẽ hiện lên chân thực, gần gũi hơn.

Du khách trải nghiệm tại các làng nghề để có thêm cơ hội tiếp cận, hiểu rõ hơn về những di sản văn hóa bản địa.

Du khách trải nghiệm tại các làng nghề để có thêm cơ hội tiếp cận, hiểu rõ hơn về những di sản văn hóa bản địa.

Những người giữ nghề, giữ hồn di sản

Ở vùng CVĐC Non nước Cao Bằng, nhiều giá trị văn hóa vẫn được gìn giữ trong sinh hoạt thường ngày. Đó là những ngôi nhà truyền thống, nghề làm hương, làm giấy bản, nghề rèn thủ công, những món ăn mang hương vị địa phương hay làn điệu dân ca được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tại làng giấy bản Dìa Trên, xã Quảng Uyên, nghề làm giấy thủ công là một trong những nét văn hóa truyền thống được cộng đồng gìn giữ. Từ những nguyên liệu gần gũi với tự nhiên, qua nhiều công đoạn chế biến công phu, người thợ tạo nên những tờ giấy bản mang đặc trưng riêng. Nghề không chỉ đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì mà còn chứa đựng kinh nghiệm được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Gắn bó với nghề, chị Nông Thị Kính chia sẻ: Nghề làm giấy bản đã có từ lâu đời, được ông bà truyền lại cho con cháu. Làm nghề tuy vất vả, phải trải qua nhiều công đoạn nhưng chúng tôi vẫn giữ nghề, bởi đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nét văn hóa của cha ông. Tôi mong muốn ngày càng có nhiều người biết đến giấy bản Dìa Trên, nhất là lớp trẻ quan tâm, học và tiếp tục làm nghề để nghề truyền thống không bị mai một.

Để di sản tiếp tục được trao truyền

Một trong những yêu cầu quan trọng đối với CVĐC toàn cầu là bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Người dân không thể chỉ được xem là đối tượng thụ hưởng các chương trình tuyên truyền, tập huấn hay phát triển du lịch. Họ cần được tạo điều kiện để tham gia từ khâu nhận diện giá trị, đề xuất cách bảo tồn đến tổ chức các hoạt động giới thiệu di sản và phát triển sinh kế.

Phó Giám đốc Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng Hoàng Thị Huệ nhấn mạnh: Người dân chính là những người hiểu rõ nhất về vùng đất, phong tục, tập quán và những giá trị di sản nơi mình sinh sống. Muốn bảo tồn di sản bền vững thì trước hết phải nâng cao nhận thức, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của cộng đồng. Chúng tôi luôn xác định người dân không chỉ là đối tượng được tuyên truyền, vận động mà phải thực sự trở thành chủ thể tham gia bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị Công viên địa chất.

Một nhiệm vụ lâu dài khác là trao truyền di sản cho thế hệ trẻ. Những bài học về địa chất, lịch sử, văn hóa địa phương sẽ trở nên sinh động hơn khi học sinh được đến tận nơi, nghe người cao tuổi kể chuyện, quan sát nghệ nhân làm nghề và trực tiếp tham gia các hoạt động bảo vệ cảnh quan. Khi người trẻ hiểu vì sao quê hương mình có giá trị, các em sẽ có thêm động lực để gìn giữ, đồng thời có thể trở thành những người giới thiệu di sản bằng ngôn ngữ và phương thức phù hợp với thời đại.

Đức Thành

Nguồn Cao Bằng: https://baocaobang.vn/de-di-san-thuc-su-song-trong-long-cong-dong-3194564.html