Cú bắt tay Mỹ - Trung có 'đổi vận' kinh tế toàn cầu?

Cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình không chỉ thu hút sự chú ý bởi ý nghĩa ngoại giao giữa hai siêu cường, mà còn phản ánh những chuyển động sâu sắc của trật tự kinh tế toàn cầu sau gần một thập kỷ biến động.

Trả lời phỏng vấn VTC News, TS Bùi Ngọc Sơn - Chuyên gia Kinh tế, Viện Nghiên cứu Chiến lược Kinh tế (IESS) - phân tích sâu hơn những chuyển động đáng chú ý phía sau cuộc gặp lần này.

Thế giới đang đứng trước ngã rẽ mới

- Thưa ông, trong cuộc gặp Thượng đỉnh Mỹ - Trung vừa qua, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cho rằng thế giới đang đứng trước “một ngã rẽ mới”. Theo ông, phát biểu này phản ánh điều gì về trật tự kinh tế và địa chính trị hiện nay?

Thực ra, nếu nhìn lại từ năm 2017 thì thế giới đã bước vào một “ngã rẽ” rồi. Nhưng đến thời điểm hiện nay, những biến động ấy đang bước sang một giai đoạn mới với mức độ phức tạp lớn hơn nhiều.

Những căng thẳng địa chính trị trải dài từ châu Mỹ, Trung Đông cho tới châu Á cho thấy thế giới đang đứng trước hai khả năng: Tiếp tục đi sâu vào cạnh tranh, xung đột, hoặc tìm cách duy trì đối thoại để giữ ổn định.

Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân dân. (Ảnh: Reuters)

Trong bối cảnh đó, phát biểu của ông Tập mang nhiều ý nghĩa ngoại giao. Thông điệp cốt lõi là quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc không còn chỉ là câu chuyện song phương, mà ảnh hưởng trực tiếp tới ổn định toàn cầu. Hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đều hiểu rằng cách họ ứng xử với nhau sẽ tác động mạnh tới thương mại, tài chính, năng lượng và tâm lý thị trường quốc tế.

- Thế giới, đặc biệt là châu Á, đều dồn sự chú ý vào cuộc gặp lần này. Theo ông, khu vực này theo dõi cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình trong tâm thế ra sao?

Tâm lý chung của châu Á là vừa lo ngại, vừa chờ đợi. Lo ngại bởi nếu bất đồng Mỹ - Trung tiếp tục leo thang, khu vực sẽ chịu tác động trực tiếp, từ thương mại, công nghệ cho tới vấn đề an ninh. Nhưng mặt khác, việc hai bên vẫn duy trì đối thoại cũng giúp các quốc gia phần nào cảm thấy “dễ thở” hơn.

Một trong những vấn đề được theo dõi sát nhất là Đài Loan. Nhiều bên lo ngại hòn đảo này có thể trở thành chủ đề mặc cả trong các cuộc thương lượng lớn giữa hai siêu cường. Tuy nhiên, tôi cho rằng các lo ngại hiện nay có phần đi xa hơn thực tế.

Điểm đáng chú ý là cả Washington lẫn Bắc Kinh đều phát đi tín hiệu muốn duy trì hợp tác ở mức cần thiết, tránh để cạnh tranh vượt khỏi tầm kiểm soát. Với nhiều nước châu Á, chỉ riêng việc hai bên tiếp tục nói chuyện với nhau cũng đã là một tín hiệu tích cực.

- Đông Nam Á là khu vực từng hưởng lợi từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng sau cạnh tranh Mỹ - Trung. Theo ông, khu vực này sẽ chịu tác động ra sao trong giai đoạn tới?

Từ năm 2018 đến nay, Đông Nam Á vẫn có cơ hội hưởng lợi nhờ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là áp lực lựa chọn chiến lược phát triển và đối tác công nghệ.

Ví dụ, trong lĩnh vực hạ tầng số và 5G, nhiều quốc gia từng rơi vào thế khó khi phải cân bằng giữa công nghệ từ Trung Quốc và yêu cầu an ninh từ phía Mỹ. Singapore là trường hợp điển hình. Khi nâng cấp hạ tầng viễn thông, nước này phải cân nhắc rất kỹ giữa yếu tố công nghệ, an ninh và quan hệ đối tác chiến lược.

Nếu căng thẳng Mỹ - Trung dịu bớt, các quốc gia trong khu vực sẽ có thêm dư địa để cân bằng lợi ích mà không phải chịu áp lực “chọn phe” quá mạnh như trước.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ở Bắc Kinh, Trung Quốc, ngày 15 /5. (Ảnh: Reuters)

- Thưa ông việc hai bên thành lập cơ chế Hội đồng thương mại cùng thông điệp mở cửa từ Bắc Kinh cho thấy điều gì?

Theo tôi, mục tiêu lớn nhất là quản lý bất đồng trong các lĩnh vực thương mại và công nghệ mới. Nếu nhìn vào thành phần phái đoàn tham gia, có thể thấy trọng tâm chủ yếu vẫn là thương mại, công nghệ cao, AI, chip bán dẫn và chuỗi cung ứng.

Những lĩnh vực này hiện chưa có khung pháp lý hay tiêu chuẩn quốc tế thống nhất. Mỗi nước đều có quy định riêng, dẫn tới nhiều tranh chấp kỹ thuật. Vì vậy, hai bên cần một cơ chế để trao đổi, giảm va chạm và duy trì dòng chảy thương mại ở mức ổn định.

Cuộc gặp không tạo ra đột phá, mà nhằm giữ ổn định

- Theo ông, đâu là ý nghĩa thực sự của cuộc gặp Thượng đỉnh Mỹ - Trung lần này?

TS Bùi Ngọc Sơn - Chuyên gia Kinh tế, Viện Nghiên cứu Chiến lược Kinh tế

Nếu nhìn kỹ, đây chủ yếu vẫn là một cuộc gặp mang tính ổn định quan hệ trong ngắn hạn. Hai bên đều có lý do riêng để cần cuộc gặp này. Với Tổng thống Donald Trump, việc duy trì thương mại với Trung Quốc có ý nghĩa đối với tăng trưởng, việc làm và môi trường kinh tế trong nước.

Trong khi đó, Trung Quốc cũng đang phải xử lý nhiều thách thức nội tại về kinh tế và cần duy trì môi trường đối ngoại ổn định hơn.

Tuy nhiên, tôi không cho rằng cuộc gặp lần này tạo ra bước ngoặt lớn về thuế quan, thương mại hay luật chơi kinh tế toàn cầu. Nó giống như một thông điệp gửi tới thế giới rằng: giữa hai siêu cường vẫn tồn tại bất đồng lớn, nhưng cả hai đều muốn giữ ổn định và tránh để cạnh tranh vượt sang trạng thái đối đầu trực tiếp.

- Trung Quốc được cho là sẽ tăng mua nông sản, LNG và máy bay Boeing từ Mỹ. Theo ông, các cam kết này có đủ để thay đổi cán cân thương mại song phương?

Tôi cho rằng những thỏa thuận như vậy mang nhiều ý nghĩa biểu tượng hơn là tạo thay đổi thực chất. Trong quá khứ, hai bên từng có nhiều cam kết mua hàng rất lớn nhưng việc thực thi không hoàn toàn như kỳ vọng.

- Theo ông, đâu là khác biệt lớn nhất giữa bối cảnh kinh tế Mỹ - Trung hiện nay và giai đoạn 2017–2020?

Năm 2017, Mỹ bước vào cuộc cạnh tranh với tâm thế phải phản ứng trước sự trỗi dậy rất nhanh của Trung Quốc. Khi đó, khoảng cách quy mô kinh tế giữa hai nước đang thu hẹp nhanh, Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng mạnh trên trường quốc tế và nhiều người tin Bắc Kinh có thể sớm vượt Mỹ.

Nhưng sau gần một thập kỷ, bối cảnh đã khác đáng kể. Mỹ hiện vẫn giữ lợi thế lớn về công nghệ lõi, thị trường tiêu dùng và năng lực sáng tạo. Trong khi đó, Trung Quốc đối mặt với nhiều sức ép từ bất động sản, việc làm, dòng vốn đầu tư và sự phân tán chuỗi cung ứng.

Cạnh tranh hiện nay không còn đơn thuần là thương mại, mà đã mở rộng sang công nghệ, dữ liệu, địa kinh tế và chuỗi cung ứng chiến lược. Hai nền kinh tế vẫn cần nhau, nhưng đồng thời cũng đang chủ động xây dựng các “vùng an toàn” để giảm phụ thuộc lẫn nhau trong những lĩnh vực cốt lõi.

Thế khó trong câu chuyện Iran

- Thưa ông, cuộc gặp thượng đỉnh lần này diễn ra trong bối cảnh vấn đề Iran và eo biển Hormuz phủ bóng lên tình hình quốc tế. Có ý kiến cho rằng Washington đang kỳ vọng Bắc Kinh đóng vai trò lớn hơn trong hồ sơ Iran. Ông nhìn nhận điều này thế nào?

Điều cần thấy là trong câu chuyện Hormuz, bên chịu tác động trực tiếp và lớn hơn lại chính là Trung Quốc chứ không phải Mỹ. Phần lớn nguồn dầu từ Iran hiện nay hướng về thị trường Trung Quốc, trong khi một tỷ trọng rất lớn nhu cầu năng lượng của Bắc Kinh cũng phụ thuộc vào tuyến vận tải đi qua khu vực này.

Cú bắt tay Mỹ - Trung có ‘đổi vận’ kinh tế toàn cầu?

Vì vậy, khi phía Mỹ nhắc tới vai trò của Trung Quốc trong vấn đề Iran, điều đó không hẳn mang nghĩa “nhờ cậy”, mà đúng hơn là một cách nhấn mạnh rằng Bắc Kinh cũng có lợi ích rất lớn cần phải bảo vệ. Nếu tình hình kéo dài hoặc leo thang, áp lực lên kinh tế Trung Quốc sẽ rất đáng kể.

Tuy nhiên, cả Washington lẫn Bắc Kinh đều hiểu rằng ảnh hưởng của Trung Quốc với Iran cũng có giới hạn nhất định. Những vấn đề liên quan tới an ninh hay hạt nhân là các hồ sơ rất phức tạp và không dễ để bất kỳ bên nào có thể tác động hoàn toàn theo mong muốn của mình.

- Như vậy, có thể hiểu rằng Mỹ và Trung Quốc đang nhìn vấn đề Hormuz từ hai góc độ lợi ích khác nhau?

Đúng vậy. Với Trung Quốc, đây trước hết là bài toán kinh tế và an ninh năng lượng. Bắc Kinh cần sự ổn định của tuyến vận tải này để bảo đảm nguồn cung dầu phục vụ sản xuất và tăng trưởng trong dài hạn.

Trong khi đó, với Mỹ, tác động trực tiếp về năng lượng không lớn như trước đây, nhưng giá dầu tăng lại gây áp lực lên lạm phát và môi trường kinh tế trong nước. Vì thế, Washington vẫn có lợi ích rất rõ trong việc duy trì ổn định tại khu vực Vùng Vịnh.

Nếu tình trạng bất ổn kéo dài, giá năng lượng tăng cao sẽ ảnh hưởng tới các chương trình kinh tế cũng như tâm lý thị trường. Đó là lý do cả hai bên đều theo dõi rất sát diễn biến tại Hormuz, dù động cơ và mức độ phụ thuộc là khác nhau.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình mời Tổng thống Trump thăm Trung Nam Hải.

- Có ý kiến cho rằng những trao đổi liên quan tới Iran cho thấy Mỹ và Trung Quốc bắt đầu chia sẻ trách nhiệm tại các điểm nóng toàn cầu. Ông đánh giá thế nào?

Tôi cho rằng hiện nay chưa thể gọi đó là “chia sẻ trách nhiệm”. Quan hệ giữa hai nước vẫn chủ yếu là cạnh tranh và kiềm chế lẫn nhau. Chỉ là trong một số hồ sơ, lợi ích của họ có điểm giao nên buộc phải trao đổi hoặc tham vấn.

Ở Trung Đông, Mỹ hiện vẫn có lợi thế lớn về an ninh, quân sự và mạng lưới đối tác trong khu vực. Trong khi đó, Trung Quốc mạnh về thương mại, đầu tư và nhu cầu năng lượng, nhưng vai trò an ninh vẫn hạn chế hơn nhiều.

Do đó, đây chưa phải là câu chuyện hai siêu cường cùng quản trị khu vực, mà đúng hơn là mỗi bên đều đang tìm cách bảo vệ lợi ích riêng của mình trong một môi trường địa chính trị ngày càng phức tạp.

- Theo ông, vai trò của Trung Quốc tại Trung Đông sẽ thay đổi như thế nào trong thời gian tới?

Bắc Kinh chắc chắn vẫn muốn duy trì và mở rộng ảnh hưởng tại Trung Đông, bởi đây là khu vực có ý nghĩa chiến lược cả về năng lượng lẫn thương mại. Tuy nhiên, môi trường hiện nay đã khác rất nhiều so với trước.

Các quốc gia Trung Đông giờ đây không chỉ quan tâm tới đầu tư hay thương mại, mà còn đặc biệt chú ý tới công nghệ, dữ liệu, quốc phòng và các hệ sinh thái công nghệ cao. Trong nhiều lĩnh vực then chốt như AI, chip hay trung tâm dữ liệu, ảnh hưởng của Mỹ vẫn đang chiếm ưu thế rất lớn.

Điều đó khiến không gian ảnh hưởng của Trung Quốc tại khu vực trở nên khó khăn hơn. Nếu Mỹ tiếp tục củng cố được vị thế tại Trung Đông và xử lý được các điểm nóng lớn trong khu vực, vai trò chiến lược của Bắc Kinh chắc chắn sẽ chịu thêm áp lực.