'Cú hích' để thu hút và giữ chân nhân lực khoa học nền tảng

Máy bay không người lái Phantom P4 mang máy ảnh đa phổ. Ảnh: USTH.

Động lực để học sinh theo đuổi Khoa học Trái đất

Mới đây, Chính phủ ban hành Nghị định số 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược (Nghị định 179).

Theo PGS.TS Phạm Trung Hiếu - Trưởng Khoa Địa chất, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh), các ngành thuộc lĩnh vực Khoa học cơ bản, Khoa học Trái đất gắn trực tiếp với các bài toán quốc gia như: biến đổi khí hậu, sạt lở, ngập lụt đô thị, tài nguyên nước, vật liệu mới, chuyển dịch năng lượng, khai thác khoáng sản chiến lược, địa chất công trình cho hạ tầng lớn. Vì thế, học bổng dành cho người học các ngành Khoa học cơ bản không chỉ là hỗ trợ tuyển sinh mà là đầu tư cho năng lực khoa học nền tảng của quốc gia.

PGS.TS Phạm Trung Hiếu cho hay, khoảng 10 năm trở lại đây, các ngành Khoa học Trái đất như: Khí tượng, Thủy văn, Hải dương học, Địa chất học… và Kỹ thuật Địa chất đối mặt với tình trạng tuyển sinh gặp khó.

Theo báo cáo tổng kết công tác tuyển sinh hàng năm của Bộ GD&ĐT, khối ngành Khoa học tự nhiên và Khoa học sự sống luôn nằm trong nhóm có tỷ lệ tuyển sinh thấp nhất.

Sinh viên giỏi thường có xu hướng chọn các ngành Công nghệ thông tin, Kinh tế vì các ngành này mang lại thu nhập cao và môi trường làm việc bớt khắc nghiệt hơn so với việc phải đi thực địa của nhóm ngành Khoa học Trái đất.

PGS.TS Phạm Trung Hiếu nhận thấy, hiện nhiều học sinh có năng lực nổi trội về khoa học tự nhiên tại khu vực nông thôn, miền núi - những nơi người dân có sự gắn bó và hiểu biết nhất định về tài nguyên, môi trường vẫn gặp rào cản lớn về điều kiện kinh tế.

Chính sách học bổng được kỳ vọng sẽ giúp các ngành Khoa học Trái đất trở thành lựa chọn bớt áp lực tài chính hơn. Qua đó tạo điều kiện để học sinh yên tâm theo đuổi đam mê STEM và phát triển lâu dài trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã triển khai các chương trình đầu tư dài hạn cho khoa học nền tảng như chương trình Brain Korea 21 của Hàn Quốc chủ yếu hỗ trợ học bổng cho bậc sau đại học, hay quỹ A*STAR của Singapore với chính sách tài trợ toàn phần cho nhân lực khoa học cơ bản.

PGS.TS Phạm Trung Hiếu cho rằng, trong bối cảnh đó, chính sách học bổng mới của Việt Nam là phù hợp với xu hướng chung của các quốc gia chú trọng phát triển khoa học và công nghệ. Đây được xem là bước tiến đáng kể so với bối cảnh hiện nay, khi phần lớn sinh viên vẫn phải tự túc chi phí học tập hoặc chỉ được nhận các suất học bổng khuyến khích học tập có giá trị không cao.

Học bổng cần đi cùng hệ sinh thái

Khoa Địa chất, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) cùng các thành viên đoàn thám hiểm của Hong Kong TV. Ảnh: VNU.

PGS.TS Phạm Trung Hiếu cho biết, Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đã triển khai học bổng 100% học phí dành cho sinh viên có thành tích xuất sắc theo học các ngành phục vụ chiến lược quốc gia, song vẫn cần những cơ chế mở hơn trong tương lai. Vì vậy, chính sách học bổng mới được kỳ vọng sẽ mở ra cơ chế hỗ trợ linh hoạt và bền vững hơn trong thời gian tới.

Tuy nhiên, PGS.TS Phạm Trung Hiếu cho rằng, chính sách học bổng chỉ có thể tạo sức hút bền vững khi đi kèm hệ sinh thái đào tạo và nghiên cứu đồng bộ, bao gồm phòng thí nghiệm đủ năng lực, kinh phí thực địa, đội ngũ hướng dẫn nghiên cứu, liên kết doanh nghiệp, cơ hội thực tập cũng như cơ chế đặt hàng đề tài từ địa phương và doanh nghiệp.

Quan trọng hơn, người học cần nhìn thấy lộ trình nghề nghiệp rõ ràng sau tốt nghiệp. Nếu chỉ hỗ trợ sinh hoạt phí mà chưa gắn với cơ hội nghề nghiệp và môi trường nghiên cứu chất lượng, khả năng thu hút và giữ chân nhân lực giỏi sẽ vẫn còn hạn chế.

Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) là trường có thế mạnh và truyền thống gần 70 năm đào tạo khoa học cơ bản. PGS.TS Trần Mạnh Cường - Phó hiệu trưởng cho hay, đa số sinh viên, học viên của trường đến từ các tỉnh ngoài Hà Nội. Vì vậy, nếu được hưởng học bổng theo chính sách của Nghị định 179, người học sẽ có thêm điều kiện để tập trung học tập, nghiên cứu, phát triển chuyên môn.

Với sự hỗ trợ về tài chính, PGS.TS Trần Mạnh Cường ghi nhận, chương trình học bổng sẽ tác động định hướng mạnh mẽ đối với phụ huynh và học sinh trong con đường học tập và nghề nghiệp. Học sinh sẽ ưu tiên chọn học các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học ở bậc phổ thông; ưu tiên lựa chọn ngành khoa học cơ bản, công nghệ, khoa học kỹ thuật ở bậc đại học và sau đại học.

Qua đó, học bổng sẽ góp phần thu hút người giỏi học tập, nghiên cứu và làm việc trong các lĩnh vực của nền kinh tế tri thức như khoa học cơ bản, khoa học trái đất, công nghệ, kỹ thuật và đổi mới sáng tạo đồng thời tạo động lực để các nhà trường phát huy thế mạnh đào tạo.

Vì vậy, PGS.TS Trần Mạnh Cường cho rằng, chính sách không chỉ có ý nghĩa với giáo dục đại học mà còn có ý nghĩa chiến lược với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước trong dài hạn.