Cú sốc năng lượng từ xung đột Iran: Lời cảnh tỉnh toàn cầu cho năng lượng tái tạo

Các tua-bin gió hoạt động dọc theo một trang trại điện mặt trời gần thành phố Duy Phường, tỉnh Sơn Đông, miền đông Trung Quốc. Ảnh: AP

Cuộc chiến tại Iran đang làm lộ rõ mức độ phụ thuộc của thế giới vào các tuyến vận chuyển nhiên liệu hóa thạch dễ bị tổn thương. Hoạt động xuất khẩu qua eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu - gần như bị đình trệ, kéo theo những cú sốc về giá và nguồn cung.

Diễn biến này ngay lập tức tác động tới các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu, đặc biệt tại châu Á - khu vực tiêu thụ chính. Tuy nhiên, hệ lụy cũng lan sang châu Âu, nơi các nhà hoạch định chính sách đang tìm cách cắt giảm nhu cầu năng lượng, và châu Phi - khu vực phải đối mặt với áp lực lạm phát gia tăng do giá nhiên liệu.

HỆ THỐNG NĂNG LƯỢNG TOÀN CẦU BỘC LỘ ĐIỂM YẾU

Khủng hoảng hiện nay một lần nữa cho thấy tính mong manh của hệ thống năng lượng dựa trên nhiên liệu hóa thạch. Khi một điểm nghẽn địa chính trị bị gián đoạn, tác động lan rộng trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, khác với các cú sốc trước đây, năng lượng tái tạo hiện đã đạt mức cạnh tranh cao. Theo các tổ chức quốc tế, hơn 90% các dự án năng lượng tái tạo mới trong năm 2024 có chi phí thấp hơn so với các nguồn năng lượng hóa thạch.

Dù vậy, dầu mỏ vẫn đóng vai trò thiết yếu trong nhiều ngành công nghiệp như sản xuất phân bón và nhựa, khiến hầu hết các nền kinh tế đều chịu ảnh hưởng. Những quốc gia có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao hơn phần nào ít bị tác động do phụ thuộc vào nguồn tài nguyên nội địa như nắng và gió.

Các chuyên gia nhận định, những cú sốc như hiện nay là đặc trưng của hệ thống năng lượng dựa vào nhiên liệu hóa thạch, nơi rủi ro địa chính trị luôn hiện hữu.

Hai nền kinh tế đông dân nhất thế giới - Trung Quốc và Ấn Độ - đang đối mặt với cùng một bài toán: đảm bảo đủ năng lượng cho tăng trưởng. Tuy nhiên, cách tiếp cận của hai nước lại có sự khác biệt rõ rệt.

Trung Quốc đã mở rộng năng lượng tái tạo ở quy mô lớn, trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu trong lĩnh vực này. Việc đẩy mạnh điện khí hóa, bao gồm phát triển xe điện, đã giúp giảm mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, dù nước này vẫn là khách hàng lớn trên thị trường dầu mỏ quốc tế. Ngoài ra, Trung Quốc còn có lợi thế về dự trữ năng lượng và khả năng linh hoạt chuyển đổi giữa các nguồn nhiên liệu trong sản xuất.

Trong khi đó, Ấn Độ cũng phát triển năng lượng sạch, đặc biệt là điện mặt trời, nhưng với tốc độ chậm hơn và mức độ hỗ trợ hạn chế hơn. Sau xung đột Nga - Ukraine năm 2022, nước này tập trung vào đảm bảo an ninh năng lượng thông qua nhập khẩu dầu giá rẻ và tăng sản lượng than.

Hiện nay, Ấn Độ đang đối mặt với tình trạng thiếu khí đốt phục vụ sinh hoạt, kéo theo nhu cầu tăng đối với các thiết bị nấu ăn thay thế và nguy cơ ảnh hưởng đến hoạt động của một số ngành như nhà hàng, phân bón và gốm sứ.

NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO GIÚP TĂNG KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU

Cú sốc năng lượng hiện tại đang gây áp lực lớn đối với các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu, đặc biệt tại châu Á và châu Phi. Các nước như Bangladesh và Thái Lan phải đối mặt với tình trạng nguồn cung hạn chế và giá tăng cao. Bangladesh thậm chí đã đóng cửa các trường đại học để tiết kiệm điện và triển khai phân phối nhiên liệu theo hạn mức sau làn sóng tích trữ.

Tại Thái Lan, chính phủ đã phải tạm dừng xuất khẩu dầu, tăng sản lượng khí và sử dụng nguồn dự trữ. Tuy nhiên, nếu xung đột kéo dài, nguy cơ giá năng lượng tăng mạnh là rất lớn do nguồn lực dự trữ và ngân sách trợ giá có hạn.

Ở châu Phi, nhiều quốc gia như Benin hay Zambia chịu rủi ro cao do phụ thuộc vào dầu nhập khẩu để vận hành hệ thống vận tải và chuỗi cung ứng, trong khi dự trữ ngoại tệ hạn chế.

Trong bối cảnh đó, những quốc gia đã đầu tư vào năng lượng tái tạo đang cho thấy lợi thế rõ rệt. Pakistan là một ví dụ khi sự bùng nổ điện mặt trời đã giúp nước này tránh được hàng chục tỷ USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch trong những năm gần đây và tiếp tục tiết kiệm đáng kể trong tương lai nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao.

Những kết quả này cho thấy năng lượng tái tạo không chỉ là giải pháp môi trường mà còn đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh năng lượng và ổn định kinh tế.

LỜI CẢNH TỈNH CHO CHÍNH SÁCH NĂNG LƯỢNG TOÀN CẦU

Từ châu Âu đến Nhật Bản, nhiều nền kinh tế phát triển vẫn đang loay hoay giữa mục tiêu chuyển dịch năng lượng và nhu cầu đảm bảo nguồn cung ngắn hạn.

Sau cú sốc năm 2022, một số quốc gia châu Âu đã quay lại tìm kiếm nguồn cung nhiên liệu hóa thạch thay thế thay vì đẩy nhanh chuyển đổi xanh. Nhật Bản cũng chủ yếu tập trung vào đa dạng hóa nguồn nhập khẩu hơn là phát triển mạnh năng lượng tái tạo trong nước.

Trong khi đó, một số quốc gia khác coi khủng hoảng là cơ hội để thúc đẩy chuyển dịch. Hàn Quốc đánh giá đây là thời điểm thuận lợi để tăng tốc phát triển năng lượng tái tạo, còn Ethiopia đã có những bước đi mạnh mẽ như hạn chế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Giới phân tích cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là ứng phó với cú sốc trước mắt, mà là đảm bảo các biến động này không làm chệch hướng chiến lược phát triển dài hạn.

Trọng Hoàng