'Của để dành' thành nguồn lực sáng tạo

Sáng tạo từ đồ chơi truyền thống

Những ngày tháng 8 âm lịch năm nay, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn của nhiều du khách, đặc biệt là người trẻ, khi triển lãm “Lưu trăng” mở ra một thế giới Trung thu vừa quen vừa lạ. Đèn cua, đèn cá, đèn tôm, đèn ông sao, đèn kéo quân, đầu sư tử, tiến sĩ giấy… được nghiên cứu làm lại, bên cạnh những sản phẩm mới lấy cảm hứng từ voi, ngựa, hươu, kỳ lân, con giống, mâm ngũ quả hay nghệ thuật giấy cắt, trổ thủ công. Những đồ chơi từng hiện diện trong ký ức tuổi thơ nhiều thế hệ được trở lại bằng tư duy thiết kế và ngôn ngữ tạo hình đương đại, thu hút nhiều thế hệ chiêm ngưỡng.

Họa sĩ Nam Chi đến với mỹ thuật truyền thống từ ký ức về tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng. Với anh, kế thừa di sản không đồng nghĩa với sao chép. Trong không gian triển lãm, những mô hình ngựa, voi được họa sĩ nghiên cứu từ tạo hình của người xưa, sau đó kết hợp với chất liệu mới cùng những chi tiết thủ công, trang trí tinh xảo. Quan trọng hơn, các thiết kế được tính toán để tạo nên trải nghiệm đa giác quan. Hình ngựa, voi được đặt trên những cỗ xe có thể chuyển động, kết hợp tiếng chuông; những đầu sư tử kích thước nhỏ có thể điều khiển bằng tay, tạo ra chuyển động, âm thanh và biểu cảm, mang tính tương tác cao.

Triển lãm “Lưu trăng” mở ra một thế giới Trung thu vừa quen vừa lạ. Ảnh: Th. Nguyên

Với nhóm “Của Nả”, hành trình lại bắt đầu từ ký ức làng xã. Với những tư liệu còn ít ỏi, nhà nghiên cứu Nguyễn Tuấn Anh, kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê cùng cộng sự chẻ tre, vuốt nan, bồi giấy, phối màu, vẽ theo bố cục dân gian để phục dựng những chiếc đèn cua, tôm, cá… Không dừng ở đó, nhóm tiếp tục nghiên cứu đặc điểm từng con vật, cấu trúc, kỹ thuật liên kết và thử nghiệm nhiều loại vật liệu để cải tiến. Những chiếc đèn được thiết kế như những con rối: khi có gió, chân, càng và thân chuyển động tự nhiên như đang bơi. Từ một món đồ chơi dân gian, sản phẩm được tiếp cận bằng tư duy thiết kế hiện đại, nhưng vẫn giữ dáng hình và tinh thần của nguyên mẫu.

Một cách tiếp cận khác được thể hiện qua bộ sưu tập “Khoa bảng trông trăng”. Hình tượng ông tiến sĩ giấy, ông múa gậy trông trăng được làm với kích thước lớn, hoa văn và các chi tiết trang trí mới, gợi nhắc đến truyền thống trọng sự học. Theo đuổi tinh thần “Đưa di sản vào đời sống”, bạn trẻ Nguyễn Đức Anh mong muốn đưa vẻ đẹp Trung thu trở lại, để thế hệ hôm nay có cơ hội nhìn thấy, cảm nhận và hiểu hơn về một thế giới thủ công từng rất phong phú.

Những câu chuyện ấy cho thấy cách một thế hệ nâng niu “của để dành” của cha ông: tìm về cội nguồn, chắt lọc tinh hoa, rồi thổi vào đó hơi thở mới để những giá trị xưa tiếp tục hiện diện.

Tư duy và ngôn ngữ tạo hình mới

Xem không gian trưng bày, nhà nghiên cứu dân tộc học, PGS. TS. Bùi Xuân Đính vui mừng khi thấy “những giá trị văn hóa truyền thống được cha ông bồi đắp qua hàng nghìn năm, gắn với nền văn minh lúa nước, vẫn đang được thế hệ trẻ trân trọng, gìn giữ và phát huy”. Không dừng ở việc phục dựng hình thức, những sáng tạo còn cho thấy sự tiếp nối các quan niệm, biểu tượng và triết lý được gửi gắm trong Tết Trung thu. Các giá trị ấy được diễn đạt bằng ngôn ngữ tạo hình mới, trở thành sản phẩm văn hóa đương đại.

Đông đảo khách tham quan triển lãm và tìm hiểu về các sản phẩm sáng tạo từ đồ chơi dân gian. Ảnh: Đức Bình

Trong khi đó, TS. Trần Đoàn Lâm, Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho rằng, tình yêu của người trẻ với di sản hôm nay dần chuyển từ sự ngưỡng vọng sang hiểu biết và thực hành. Khi có tri thức về những giá trị cha ông để lại, họ không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp của truyền thống mà còn nhận ra sức sống và tiềm năng của di sản, từ đó tìm cách đưa những giá trị ấy bước vào đời sống hiện đại. Với các sản phẩm lấy cảm hứng từ đồ chơi truyền thống, về chất liệu, kỹ thuật, màu sắc đến cách cách điệu hình dáng... cho thấy sự gặp gỡ giữa truyền thống và tư duy sáng tạo đương đại.

Khoảng một thập niên qua, sự quan tâm của giới trẻ đối với văn hóa truyền thống ngày càng rõ nét. TS. Trần Đoàn Lâm nhìn nhận đây vừa là nhu cầu tìm về hồn cốt, bản sắc văn hóa trong quá trình hội nhập, vừa mở ra lực lượng kế tiếp trong bối cảnh nghệ nhân thế hệ trước dần mai một. Tuy nhiên, để những sáng tạo ấy đi xa, cần có sự gặp gỡ bền vững giữa người sáng tạo và nghệ nhân, giữa ý tưởng thiết kế và kinh nghiệm nghề, giữa sản phẩm văn hóa và nhu cầu của công chúng.

Nghệ nhân Nguyễn Viết Lợi, làng nghề Sơn Đồng cho rằng, những người trẻ dù không xuất phát từ làng nghề nhưng có đam mê nghiên cứu và biết kết hợp cái cũ với cái mới có thể tạo ra những thiết kế hấp dẫn. Nhiều ý kiến cũng đặt vấn đề về sự hợp tác giữa các bạn trẻ và nghệ nhân làng nghề để hình thành những không gian, sản phẩm, qua đó tạo nên một chuỗi hỗ trợ lẫn nhau. Khi ý tưởng của họa sĩ gặp kỹ năng của nghệ nhân, sản phẩm được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu thực tế, giá trị di sản có thêm cơ hội bước vào cuộc sống hiện đại.

Theo họa sĩ Mạnh Đức, điều quan trọng không chỉ là tái hiện hay “đóng gói” giá trị xưa thành vật phẩm lưu niệm, mà phải đưa các giá trị ấy vào đời sống hiện đại, tạo ra những sản phẩm có tính ứng dụng và khả năng tiếp cận thị trường. Người làm sáng tạo cần quan sát và am hiểu đời sống đương đại, nhu cầu và thị hiếu của các nhóm công chúng. Khi đó, những giá trị truyền thống có thể được chuyển hóa sang các chất liệu, hình thức và không gian mới mà không mất đi bản sắc.

“Đừng chỉ giữ lại một đồ chơi truyền thống, cần giữ giá trị thẩm mỹ và tinh thần của người xưa gửi gắm để tiếp tục phát triển. Đó mới là cách để văn hóa thực sự vận động và trở thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa”, họa sĩ Mạnh Đức nhấn mạnh.