NSND Ngô Mạnh Lân - Từ họa sĩ Điện Biên đến cánh chim đầu đàn hoạt hình Việt
NSND - đạo diễn Ngô Mạnh Lân đã rời xa cõi tạm 5 năm (2021-2026) nhưng hành trình của “người họa sĩ Điện Biên” năm ấy vẫn lung linh chảy qua ký ức bao thế hệ. Rời xa những chặng đường gian lao rực lửa cùng muôn vàn giấc mơ tuổi thơ ngưng đọng trên màn ảnh, ông đã chọn trở về với cội nguồn thanh bình, để lại một di sản nghệ thuật thăm thẳm ân tình và dạt dào ánh sáng nhân văn.
Từ mạch nguồn quê hương đến hình ảnh người lính
Trong dòng chảy của điện ảnh và mỹ thuật Việt Nam, NSND - đạo diễn Ngô Mạnh Lân như một cây cao bóng cả. Người ta biết đến ông qua những giải thưởng cao quý như Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật, những Bông sen vàng, Bông sen bạc hay những giải thưởng quốc tế vang danh từ Mamaia (Rumani) đến Leipzig (Đức)...
Cảm mến tài hoa của người nghệ sĩ, nhà văn Triệu Phong đã giới thiệu đến bạn đọc tác phẩm NSND Ngô Mạnh Lân - Người họa sĩ Điện Biên năm ấy (NXB Quân đội Nhân dân).
Trong tác phẩm, chân dung NSND - đạo diễn Ngô Mạnh Lân hiện lên vừa vặn, lung linh và trọn vẹn nhất: một con đường trưởng thành từ anh lính chiến đến “con chim đầu đàn” của nền hoạt hình nước nhà. Bằng một trái tim đầy đồng cảm và hết sức kính trọng, nhà văn Triệu Phong đã hoàn thành một cuốn sách không dày về số trang nhưng thênh thang về tầm vóc.
Bìa tác phẩm NSND Ngô Mạnh Lân - Người họa sĩ Điện Biên năm ấy
Mọi tài năng lớn đều bắt đầu từ một cội nguồn sâu thẳm. Với Ngô Mạnh Lân, ký ức tuổi thơ là dòng sông Nhuệ êm đềm chảy qua làng Tó (nay thuộc xã Đại Thanh, TP Hà Nội) - vùng đất địa linh nhân kiệt từng sinh dưỡng những danh nhân như Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm.
Nốt trầm thanh bình ấy sớm nhường chỗ cho tiếng gọi của thời đại. Năm 15 tuổi, từ lớp hội họa Liên khu 10 do họa sĩ Nguyễn Trọng Hợp phụ trách, cậu thiếu niên ấy đã bước thẳng vào cuộc kháng chiến trường kỳ.
Nhà văn Triệu Phong đã dành những trang viết thắm đượm hơi thở chiến trường để miêu tả chàng họa sĩ trẻ giữa lòng chảo Điện Biên Phủ. Cùng “khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt”, Ngô Mạnh Lân vừa gieo mình vào lửa đạn với tư thế của một chiến sĩ, vừa quan sát thế giới qua lăng kính của một nghệ sĩ.
Hành trình gần 1 tháng băng đèo lội suối để đến mặt trận, ôm giá vẽ và súng sát bên chiến hào đã đơm hoa kết trái thành hơn 100 bức ký họa rực lửa. Với người họa sĩ trẻ lúc ấy, sắc đen của khói bom đã quyện cùng màu đỏ của máu và niềm tin chiến thắng. Gian khổ ấy chính là vốn sống, thứ tài sản vô giá của ông.
Bản sắc nghệ thuật và món quà gửi lại thời gian
Cá tính nghệ thuật không tự nhiên sinh ra, nó cần một môi trường sáng tạo để nảy mầm. Ngô Mạnh Lân là người gặp thời và người. Ông trưởng thành giữa khí thế cách mạng cuồn cuộn, được thụ hưởng tri thức từ khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc dưới sự dìu dắt của họa sĩ Tô Ngọc Vân cùng những danh họa hàng đầu như Trần Văn Cẩn, Nguyễn Sỹ Ngọc, Nguyễn Văn Tỵ...
Chuyến du học tại Liên Xô sau đó mở ra, chinh phục ông về một thế giới thẩm mỹ mới, với vẻ đẹp thanh bình, trữ tình trong tranh của danh họa Levitan... Tài năng của Ngô Mạnh Lân được khẳng định qua thời gian và được soi chiếu qua góc nhìn của những tri âm.
Họa sĩ Lương Xuân Đoàn từng nhận định, những bức ký họa Điện Biên của ông là “những khoảnh khắc không thể có lần thứ hai” bởi cái nhìn luôn hướng về cái đẹp giữa hoàn cảnh khắc nghiệt.
Ở mảng phim hoạt hình, ông là cánh chim đầu đàn đúng nghĩa. Với 22 bộ phim (đạo diễn 17 phim, dựng hình 5 phim), ông không chỉ đưa khái niệm “phim hoạt hình” đến với đời sống văn hóa nghệ thuật Việt Nam mà còn biến những Dế Mèn phiêu lưu ký, Chuyện ông Gióng, Trê Cóc, Thạch Sanh... thành ký ức ngọt ngào của nhiều thế hệ thiếu nhi.
Đạo diễn, NSND Nguyễn Hà Bắc dùng từ “kinh điển” để nói về những tác phẩm của ông - những thước phim vừa mang tính giáo dục sâu sắc, vừa đong đầy giấc mơ trẻ thơ, nâng đỡ tâm hồn con người vượt lên trên những thiếu thốn vật chất thời chiến.
Bằng hướng tiếp cận mang tầm vóc liên văn hóa, nhà văn Triệu Phong đã kiến tạo nên một biểu tượng nghệ thuật đẹp đẽ. NSND - đạo diễn Ngô Mạnh Lân giống như một cây xanh vĩ đại: bộ rễ khỏe khoắn cắm vào lòng đất mẹ truyền thống, hút dưỡng chất từ văn hóa nhân loại để xòe tán lá xanh tươi dưới bầu trời thời đại.
Người họa sĩ Điện Biên năm ấy chính là nhịp cầu ân tình, đưa người đọc đến chiêm ngưỡng và thưởng thức hương vị ngọt lành từ chùm quả nghệ thuật rạng ngời ấy.