Cửa sổ cơ hội không mở mãi (Kỳ đầu): Những bài học từ Đông Nam Á

Từ sau Thế chiến II, Đông Nam Á đã chứng kiến sự đổi ngôi liên tục của các nền kinh tế. Có quốc gia từng được xem là hình mẫu phát triển của châu Á nhưng dần tụt lại phía sau. Có quốc gia từ điểm xuất phát thấp đã vươn lên nhóm thu nhập cao. Lại có những nước công nghiệp hóa thành công nhưng chưa hoàn tất bước chuyển sang nền kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo.

Nhìn lại gần sáu thập kỷ phát triển của ASEAN, điều nổi bật không phải là sự khác biệt về tài nguyên hay quy mô dân số, mà là khả năng nắm bắt các "cửa sổ cơ hội lịch sử".

Nhiều học giả của Ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ví Đông Nam Á như một "phòng thí nghiệm phát triển" của thế giới đương đại.

Mỗi quốc gia đều để lại những bài học về thể chế, cải cách kinh tế, hội nhập quốc tế, khoa học - công nghệ, giáo dục và chất lượng quản trị. Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Douglass North cho rằng, khác biệt giữa các quốc gia không nằm ở việc họ có cơ hội hay không, mà ở chất lượng thể chế và năng lực tận dụng cơ hội khi lịch sử mở ra.

Đông Nam Á là minh chứng rõ nét cho nhận định đó. Từ góc nhìn đó, lịch sử phát triển của ASEAN không chỉ là câu chuyện của từng quốc gia, mà còn gợi mở nhiều bài học cho những nền kinh tế đang đứng trước cơ hội bứt phá trong giai đoạn phát triển mới.

Philippines và Myanmar: Khi những cơ hội bị bỏ lỡ

Nếu trở lại đầu những năm 1960, rất ít chuyên gia kinh tế quốc tế dự báo Singapore sẽ trở thành nền kinh tế phát triển hàng đầu châu Á như hiện nay.

Khi đó, Philippines mới là quốc gia được đánh giá cao nhất. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), GDP bình quân đầu người của Philippines thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á, còn Manila được xem là một trong những đô thị hiện đại nhất khu vực với hệ thống giáo dục, tài chính và dịch vụ phát triển.

Nhà kinh tế học Gunnar Myrdal từng nhận định Philippines có nhiều điều kiện để trở thành nền kinh tế công nghiệp hóa hàng đầu Đông Nam Á.

Tuy nhiên, như các nghiên cứu của WB và ADB chỉ ra, những lợi thế ban đầu đã không được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng dài hạn khi hiệu quả đầu tư suy giảm, việc cải cách chưa diễn ra liên tục hay chưa tận dụng hiệu quả các làn sóng công nghiệp hóa của Đông Á.

Tạp chí The Economist từng nhận định, câu chuyện của Philippines cho thấy lợi thế xuất phát điểm không bảo đảm thành công lâu dài nếu một quốc gia không liên tục đổi mới để thích ứng với những thay đổi của kinh tế toàn cầu.

Myanmar là trường hợp đáng tiếc hơn. Trước Thế chiến II, nước này là quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, được mệnh danh là "vựa lúa của châu Á". Với nguồn tài nguyên phong phú, đất đai màu mỡ và vị trí địa chiến lược quan trọng, Myanmar từng được đánh giá là một trong những nền kinh tế giàu tiềm năng nhất khu vực.

Song nhiều thập niên bất ổn chính trị, xung đột kéo dài và chính sách kinh tế khép kín đã khiến nước này bỏ lỡ gần như toàn bộ các cơ hội phát triển trong nửa sau thế kỷ XX.

Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), hòa bình, ổn định và chất lượng thể chế luôn là những điều kiện tiên quyết của phát triển bền vững. Không một chiến lược kinh tế nào có thể phát huy hiệu quả nếu thiếu những nền tảng đó.

Singapore: Kỳ tích của thể chế và tầm nhìn chiến lược

Nếu Philippines và Myanmar là những bài học về cơ hội bị bỏ lỡ, thì Singapore là minh chứng rõ nét cho sức mạnh của thể chế và năng lực lãnh đạo quốc gia.

Khi tách khỏi Liên bang Malaysia năm 1965, Singapore chỉ là một quốc đảo nhỏ, dân số ít và gần như không có tài nguyên thiên nhiên. Thủ tướng Lý Quang Diệu từng thừa nhận điều ông lo lắng nhất khi đó không phải là phát triển, mà là làm sao để đất nước có thể tồn tại.

Tuy nhiên, thay vì coi sự thiếu hụt tài nguyên là bất lợi không thể khắc phục, Singapore lựa chọn xây dựng lợi thế cạnh tranh dựa trên chất lượng quản trị, giáo dục, logistics, tài chính quốc tế và thu hút nhân tài.

Giáo sư Kishore Mahbubani nhận định, thành công của Singapore bắt nguồn từ khả năng xây dựng một nhà nước hiệu quả, minh bạch và luôn đặt lợi ích phát triển dài hạn lên hàng đầu.

Quan trọng hơn, Singapore không chỉ biết phát huy lợi thế, mà còn liên tục tái tạo lợi thế cạnh tranh. Khi vai trò của cảng biển dần đạt giới hạn, nước này phát triển tài chính quốc tế; khi tài chính đạt trình độ cao, tiếp tục chuyển trọng tâm sang công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số.

Ngày nay, Singapore không chỉ là một trong những trung tâm tài chính hàng đầu thế giới mà còn thuộc nhóm dẫn đầu về trí tuệ nhân tạo, công nghệ tài chính và đổi mới sáng tạo. Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Paul Krugman từng đánh giá đây là ví dụ điển hình về việc sử dụng hiệu quả chất lượng quản trị để tạo dựng năng lực cạnh tranh quốc gia.

Malaysia và Thái Lan: Khi công nghiệp hóa chưa đủ

Nếu Singapore là câu chuyện về sự bứt phá toàn diện, thì Malaysia và Thái Lan phản ánh những thách thức của giai đoạn phát triển sau công nghiệp hóa.

Trong nhiều thập niên, Malaysia được xem là hình mẫu của các nền kinh tế đang phát triển. Nhờ nguồn tài nguyên dồi dào, chính sách thu hút đầu tư hiệu quả và môi trường kinh doanh thuận lợi, nước này nhanh chóng trở thành trung tâm sản xuất điện tử và bán dẫn của khu vực. OECD đánh giá Malaysia là một trong những trường hợp công nghiệp hóa thành công nhất thế giới trong nửa sau thế kỷ XX.

Tuy nhiên, khi cạnh tranh toàn cầu chuyển sang dựa trên công nghệ, sáng chế, thương hiệu và đổi mới sáng tạo, các động lực tăng trưởng truyền thống dần suy giảm. Theo WB, thách thức lớn nhất của Malaysia là chuyển từ nền kinh tế dựa vào đầu tư và sản xuất sang nền kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

Thái Lan cũng đối mặt với bài toán tương tự. Sau Hiệp định Plaza năm 1985, làn sóng đầu tư từ Nhật Bản đã đưa nước này trở thành trung tâm sản xuất ô tô, điện tử và cơ khí của khu vực, từng được nhiều học giả và báo chí quốc tế gọi là "Detroit của châu Á". Tuy nhiên, theo các báo Financial Times và Nikkei Asia, dù sở hữu nền công nghiệp phát triển, Thái Lan vẫn chưa hình thành được nhiều tập đoàn công nghệ nội địa đủ sức dẫn dắt các ngành công nghiệp tương lai.

Câu chuyện của Malaysia và Thái Lan cho thấy công nghiệp hóa thành công mới là điều kiện cần; để trở thành quốc gia phát triển còn đòi hỏi một bước chuyển khó khăn hơn nhiều: xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

Indonesia: Bài học về tầm nhìn phát triển dài hạn

Trong bức tranh phát triển của Đông Nam Á, Indonesia thường được nhắc đến là nền kinh tế lớn nhất ASEAN với hơn 280 triệu dân và quy mô GDP vượt 1.400 tỷ USD. Tuy nhiên, bài học đáng chú ý của quốc gia này không chỉ nằm ở quy mô, mà ở cách định hình chiến lược phát triển dài hạn.

Trong nhiều thập kỷ, Indonesia phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu tài nguyên thô. Những năm gần đây, Jakarta chủ động chuyển hướng sang nâng cao giá trị gia tăng trong nước thông qua hạn chế xuất khẩu quặng nickel chưa qua chế biến, đồng thời khuyến khích đầu tư vào luyện kim, sản xuất vật liệu pin và chuỗi cung ứng xe điện.

Dù còn nhiều tranh luận về cách tiếp cận này, các chuyên gia của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và WB cho rằng, Indonesia đang phát đi một thông điệp rõ ràng: quốc gia giàu tài nguyên không thể mãi bằng lòng với vai trò cung cấp nguyên liệu thô cho thế giới.

Không chỉ vậy, Indonesia còn cho thấy tầm quan trọng của việc phát huy thị trường nội địa. Trong khi nhiều nền kinh tế ASEAN phụ thuộc lớn vào xuất khẩu, nước này duy trì sự cân bằng tương đối giữa xuất khẩu và tiêu dùng trong nước. Quy mô thị trường nội địa đã giúp nền kinh tế chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài, đặc biệt trong các giai đoạn khủng hoảng tài chính hay suy giảm thương mại toàn cầu.

Một điểm đáng chú ý khác là sự kiên trì đầu tư hạ tầng. Hơn một thập kỷ qua, Indonesia triển khai hàng loạt dự án quy mô lớn, từ cảng biển, sân bay và đường cao tốc đến xây dựng thủ đô mới Nusantara. Dù hiệu quả của từng dự án còn nhiều ý kiến khác nhau, chiến lược đầu tư dài hạn đã góp phần nâng cao năng lực kết nối và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Từ Indonesia có thể rút ra một bài học quan trọng: quy mô dân số hay nguồn tài nguyên chỉ thực sự trở thành lợi thế khi đi cùng năng suất lao động cao, hạ tầng hiện đại và khả năng tạo ra giá trị gia tăng ngày càng lớn trong nước.