Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Việt Nam chưa có 'thị trường' mua bán thông tin KH-CN

Trong cuộc đua số hóa toàn cầu, thông tin khoa học và công nghệ (KH-CN) đã trở thành "nhiên liệu" chiến lược quyết định tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, tại Việt Nam, nghịch lý về việc 'đói' thông tin giữa một biển dữ liệu vẫn đang là rào cản lớn cho các nhà khoa học và doanh nghiệp.

Ông Trần Đắc Hiến - Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Để giải mã bài toán khai thông dòng chảy tri thức, cũng như tìm hiểu lộ trình đưa công bố quốc tế của Việt Nam tăng đột biến gấp hơn 5 lần trong một thập kỷ qua, Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc đối thoại chuyên sâu với ông Trần Đắc Hiến - Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê (Bộ Khoa học và Công nghệ). Cuộc trò chuyện không chỉ dừng lại ở những con số thống kê, mà còn hé mở tư duy mới về một 'thị trường thông tin' còn đang bỏ ngỏ tại Việt Nam.

Khai thông "dòng chảy" tri thức - Từ thu thập đến chia sẻ

- Thưa ông, có ý kiến cho rằng nguồn tin KH-CN của chúng ta lâu nay vẫn còn khép kín, khó tiếp cận đối với cộng đồng nghiên cứu. Ông nhìn nhận thế nào về công tác tạo lập và chia sẻ dữ liệu của Cục trong hàng chục năm qua?

- Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Về nguyên tắc, thông tin KH-CN được tổ chức để phục vụ rộng rãi cho cộng đồng; tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số rào cản về kỹ thuật, phân quyền và khả năng tiếp cận. Một trong các nhiệm vụ chủ yếu của chúng tôi là thu thập, cập nhật, tạo lập các cơ sở dữ liệu KH-CN; tổng hợp, phân tích, biên soạn các ấn phẩm thông tin KH-CN để phục vụ công tác lãnh đạo, quản lý, hoạch định chính sách, nghiên cứu và đào tạo.

Cụ thể, Cục đã xây dựng các cơ sở dữ liệu (CSDL) chuyên ngành về: nhiệm vụ KH-CN các cấp (từ cấp quốc gia đến cấp tỉnh/bộ, cơ sở), công bố khoa học, nhân lực KH-CN, tổ chức KH-CN… Những nguồn tài nguyên thông tin này luôn sẵn sàng phục vụ cộng đồng.

Đặc biệt, Cục cũng là đầu mối đàm phán, bổ sung tập trung quyền truy cập tới các CSDL học thuật hàng đầu thế giới như Science Direct, Springer, ProQuest, IEEE... phục vụ cộng đồng nghiên cứu và đào tạo trên cả nước. Đây là "kho báu" tri thức của nhân loại mà nếu không có sự điều phối của Nhà nước, các viện, trường riêng lẻ sẽ rất khó tiếp cận do chi phí bản quyền rất đắt đỏ.

- Vậy kết quả cụ thể của việc "mở cửa" kho tri thức này đối với năng suất nghiên cứu của Việt Nam ra sao, thưa ông?

- Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Số liệu là minh chứng rõ nhất. Việc chủ động cung cấp nguồn tin học thuật đa dạng đã góp phần thiết thực vào việc nâng cao chất lượng và số lượng công bố quốc tế của Việt Nam những năm qua.

Theo thống kê trên CSDL Scopus, số lượng công bố quốc tế của Việt Nam năm 2015 là 4.510 bài, thì đến năm 2025, con số này đã đạt 25.260 bài, tăng gấp 5,6 lần. Đây là một sự gia tăng đột biến, thể hiện năng suất nghiên cứu rất lớn. Chất lượng các công bố của Việt Nam hiện nay cũng được đánh giá khá cao so với mặt bằng chung của khu vực.

Thành quả này có đóng góp không nhỏ từ việc các nhà khoa học đã được tiếp cận trực tiếp với các nguồn tin học thuật quốc tế hiện đại ngay tại bàn làm việc của họ.

- Ở các nước phát triển, thông tin KH-CN đã trở thành một ngành công nghiệp hái ra tiền với sự tham gia của các "ông lớn" như Elsevier hay Springer Nature. Tại sao tại Việt Nam, thị trường này vẫn chưa thực sự hình thành, thưa ông?

- Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Đúng là ở các quốc gia tiên tiến, thị trường thông tin KH-CN đã vận hành rất bài bản. Các nhà xuất bản tạo lập CSDL cùng với các sản phẩm thông tin và bán quyền truy cập, hình thành một chuỗi giá trị thương mại hoàn chỉnh.

Thị trường thông tin KH-CN tại Việt Nam mới manh nha hình thành bước đầu chứ chưa phát triển đầy đủ và chưa vận hành theo cơ chế thị trường rõ nét.

Hoạt động thông tin KH-CN chủ yếu mang tính chất nhiệm vụ chính trị, phục vụ công ích: phục vụ lãnh đạo, quản lý, hoạch định chính sách và hỗ trợ đào tạo, phổ biến và lan tỏa tri thức khoa học trong cộng đồng.

Ngoài yếu tố có tính chất phục vụ công ích nêu trên, còn có các nguyên nhân như thiếu mô hình kinh doanh phù hợp và nhu cầu thị trường chưa đủ lớn…

Hiện tại, Cục Thông tin, Thống kê vẫn đang thực hiện cấp tài khoản miễn phí cho độc giả, cho phép truy cập từ xa vào các nguồn tài nguyên thông tin KH-CN.

Chúng tôi nhận thức rằng, trong giai đoạn hiện nay, việc hỗ trợ không thu phí là cách tốt nhất để nuôi dưỡng hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, đặc biệt là hỗ trợ các viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học còn hạn chế về nguồn lực.

- Nhưng về lâu dài, việc hình thành một thị trường mua bán thông tin có là tất yếu không, thưa ông?

- Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Theo quan điểm cá nhân tôi, trong tương lai, khi thị trường KH-CN hình thành đầy đủ và phát triển, thì thị trường thông tin KH-CN sẽ hình thành như một hệ quả tất yếu.

Trong giai đoạn hiện nay, việc hỗ trợ miễn phí thông tin KH-CN là cần thiết đối với một số đối tượng, song cũng cần nghiên cứu lộ trình kết hợp cơ chế thu phí hợp lý trong tương lai. Chúng ta cần lấy thông tin làm đòn bẩy để thúc đẩy hoạt động R&D (Nghiên cứu và Phát triển) trước khi tính đến chuyện thương mại hóa chính nguồn tin đó.

Chuyển đổi số và AI - "Chìa khóa" giữ vững vị thế của khu vực công

- Để thu hút khách hàng doanh nghiệp và giữ vững vị thế trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, dịch vụ thông tin của Nhà nước cần tạo ra sự khác biệt gì, thưa ông?

- Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Sự khác biệt nằm ở ba chữ: Chất lượng - Số hóa - Dự báo.

Thứ nhất, các cơ quan thông tin khu vực công cần nâng cao khả năng phân tích sâu và dự báo. Thông tin không chỉ là dữ liệu thô mà phải được chế biến thành các sản phẩm hàng hóa có giá trị, định hướng, cung cấp dữ liệu đầu vào cho hoạch định chiến lược, chính sách ở cả cấp vĩ mô lẫn vi mô.

Ông Trần Đắc Hiến - Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Thứ hai, phải bắt kịp nhịp sống của chuyển đổi số. Toàn bộ thông tin, dữ liệu phải được số hóa, chuẩn hóa và xây dựng thành các CSDL thông minh, đồng bộ, có khả năng kết nối, chia sẻ và cấp quyền truy cập mọi lúc, mọi nơi một cách thuận tiện nhất.

Thứ ba, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tổng hợp, phân tích và khai thác nguồn tài nguyên thông tin khoa học để cung cấp những "gợi ý", phân tích dự báo giá trị phục vụ sự phát triển chung.

- Sau nhiều năm gắn bó với ngành, ông thấy đâu là khó khăn lớn nhất trong việc phát triển hoạt động này tại các bộ, ngành, địa phương?

- Cục trưởng Trần Đắc Hiến: Nhận thức là một trong những rào cản lớn, bên cạnh các vấn đề về thể chế, tài chính, hạ tầng và nhân lực.

Thực tế khá buồn là hoạt động thông tin KH-CN trong nhiều năm chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ nhiều cấp lãnh đạo, quản lý nên chưa dành sự quan tâm đầu tư thỏa đáng để phát triển hoạt động này cũng như phát huy vai trò của nó.

Nhiều người chưa nhận thấy vai trò kép của thông tin KH-CN vừa là đầu vào không thể thiếu của hoạt động nghiên cứu, nhưng đồng thời cũng là đầu ra (kết quả) của hoạt động này, và quan trọng nhất, nó cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách, chiến lược.

Một chính sách ban hành mà không dựa trên dữ liệu thông tin KH-CN, không dựa trên số liệu thống kê chuẩn xác thì chính sách đó sẽ thiếu tính khả thi, thậm chí là duy ý chí.

Chỉ khi có nhận thức đúng, chúng ta mới có sự đầu tư thỏa đáng để thông tin KH-CN thực sự quay trở lại phục vụ đắc lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!