Củng cố vai trò gắn kết cộng đồng trong hòa giải cơ sở

Nâng giá trị pháp lý cho kết quả hòa giải

Thực tiễn cho thấy, không ít vụ việc dù đã hòa giải thành ở cơ sở nhưng sau đó các bên vẫn tiếp tục phát sinh khiếu kiện do biên bản hòa giải thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện. Đây được xem là một trong những "điểm nghẽn" lớn của công tác hòa giải hiện nay. Để khắc phục tình trạng này, dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) tập trung vào việc nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành.

Hòa giải viên cơ sở cùng đại diện chính quyền địa phương gặp gỡ, trao đổi với người dân nhằm tháo gỡ mâu thuẫn. Ảnh: Lan Hương

Theo Bà Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), điểm mới quan trọng của dự thảo là khuyến khích các bên yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Theo đó, việc công nhận này sẽ giúp nâng cao giá trị pháp lý của thỏa thuận hòa giải, qua đó nâng cao vị trí, vai trò và ý nghĩa của công tác hòa giải ở cơ sở.

Cùng với đó, dự thảo cũng đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn đối với việc lập và thực hiện văn bản hòa giải thành. Theo các chuyên gia, cần nghiên cứu kỹ các biện pháp kỹ thuật nhằm bảo đảm tính xác thực của văn bản kết quả hòa giải. Cùng với đó, nghiên cứu thêm việc ký điểm chỉ vào văn bản kết quả hòa giải, bảo đảm việc thực hiện nghiêm túc các kết quả hòa giải thành cũng như quy định về công nhận văn bản hòa giải thành.

Nghĩa vụ của hòa giải viên cũng được quy định rõ hơn. Sau khi kết thúc hòa giải, hòa giải viên phải lập văn bản ghi nhận nội dung thỏa thuận, ý kiến của các bên; đồng thời có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc việc thực hiện kết quả hòa giải thành cũng như quyết định công nhận của Tòa án.

Chuyên nghiệp hóa đội ngũ hòa giải viên

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật là định hướng củng cố và mở rộng đội ngũ tham gia công tác hòa giải ở cơ sở. Theo đó, bên cạnh hình thức bầu hòa giải viên như hiện nay, dự thảo Luật bổ sung cơ chế "chỉ định" hòa giải viên trong một số trường hợp cần thiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời trong tổ chức hòa giải.

Theo các chuyên gia, cần nghiên cứu, xác định rõ phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở; khuyến khích, tăng cường trách nhiệm của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở; nghiên cứu, xác định trách nhiệm xã hội của luật sư, luật gia, chuyên gia trong việc tham gia công tác hòa giải ở cơ sở; các giải pháp nâng cao tính pháp lý của hòa giải thành…

Nhiều chuyên gia cho rằng, tổ hòa giải cần được tổ chức theo hướng "mở", không chỉ gồm hòa giải viên chính thức mà còn có sự tham gia của những người có kiến thức, uy tín trong dòng họ, cộng đồng dân cư. Cùng với đó, nghiên cứu cơ chế phân cấp để địa phương chủ động quy định số lượng, thành phần tổ hòa giải phù hợp với điều kiện thực tiễn từng địa bàn.

Ông Nguyễn Duy Lãm, nguyên Vụ trưởng Vụ Phổ biến, giáo dục pháp luật (cũ), Bộ Tư pháp cho rằng, việc huy động đội ngũ luật sư, luật gia, chuyên gia pháp lý và những người có uy tín tham gia hòa giải là giải pháp rất phù hợp với thực tiễn. Điều này sẽ giúp các vụ việc được giải quyết không chỉ trên cơ sở tình cảm, phong tục mà còn bảo đảm tính đúng đắn về pháp luật.

Phó Cục trưởng Ngô Quỳnh Hoa cho biết, theo dự thảo Luật, hòa giải viên có quyền đề nghị UBND cấp xã, lực lượng Công an cấp xã, Cảnh sát khu vực phụ trách địa bàn hoặc các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác hỗ trợ tham gia vụ việc hòa giải trong trường hợp nhận thấy mâu thuẫn, tranh chấp nghiêm trọng có thể dẫn đến hành vi bạo lực gây ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng của các bên và của hòa giải viên hoặc gây mất trật tự công cộng...

Tháo gỡ khó khăn về kinh phí, thúc đẩy chuyển đổi số

Bên cạnh những yêu cầu về chuyên môn và pháp lý, công tác hòa giải ở cơ sở hiện vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn về nguồn lực. Ông Cù Thu Anh, Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho rằng, kinh phí dành cho hoạt động hòa giải hiện nay chưa tương xứng với giá trị và lợi ích mà đội ngũ hòa giải viên mang lại.

Thực tế cho thấy, nhiều hòa giải viên vẫn trong tình trạng "ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng". Do đó, dự thảo Luật đã bổ sung các cơ chế, chính sách hỗ trợ nhằm tháo gỡ khó khăn cho đội ngũ hòa giải viên và nâng cao điều kiện bảo đảm cho hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Một nội dung hoàn toàn mới khác là chuyển đổi số trong công tác hòa giải. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức không nhỏ bởi phần lớn hòa giải viên hiện nay là người cao tuổi, khả năng tiếp cận công nghệ, thiết bị số còn hạn chế; trong khi điều kiện hạ tầng, trang thiết bị ở nhiều địa phương, nhất là vùng sâu, vùng xa, còn chưa đồng bộ. Để triển khai hiệu quả nội dung này, dự thảo Luật đã quy định trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật, thiết bị đầu cuối và hướng dẫn kỹ năng số cho hòa giải viên khi thực hiện quản lý hồ sơ hoặc hòa giải trực tuyến.

Một nội dung khác được nhiều ý kiến quan tâm là việc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ, trẻ em và các nhóm yếu thế trong quá trình hòa giải. Đại diện Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đề nghị, tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan đến bảo vệ phụ nữ, trẻ em và người yếu thế; đồng thời làm rõ phạm vi các vụ việc không hòa giải hoặc hạn chế hòa giải nhằm tránh gây tổn thương thêm cho nạn nhân. Cơ chế bảo đảm bình đẳng giới trong tổ chức và hoạt động hòa giải cần được quy định cụ thể và thực chất hơn để bảo đảm tính nhân văn của hoạt động hòa giải ở cơ sở.