Cùng con 'phá bỏ' khuôn mẫu và định kiến về bình đẳng giới

Khi được trao cơ hội như nhau, trẻ có thể tự do khám phá sở thích và phát triển khả năng mà không bị giới tính giới hạn.

Đừng “đóng khung” trẻ bằng giới tính

“Con gái thì phải dịu dàng”, “con trai phải mạnh mẽ”, “con gái không nên chơi trò đánh nhau”, “con trai mà khóc thì xấu hổ”… Những lời nhắc tưởng như chỉ nhằm định hướng cách cư xử có thể vô tình tạo ra những khuôn mẫu về giới. Khi được lặp lại thường xuyên, các khuôn mẫu này không chỉ ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bản thân mà còn định hình cách các em đánh giá người khác.

Một bé gái thường được kỳ vọng phải ngoan, nhẹ nhàng có thể dần dè dặt khi bày tỏ chính kiến vì sợ bị cho là “dữ” hay “khó bảo”. Trong khi đó, một bé trai luôn được yêu cầu phải mạnh mẽ có thể ngại thể hiện những đặc điểm không phù hợp với hình dung truyền thống về nam tính.

Theo ThS Giáo dục mầm non Trần Tuyến, điều quan trọng trong giáo dục bình đẳng giới là người lớn nhận diện được những kỳ vọng đang vô tình được đặt lên trẻ dựa trên giới tính, từ đó tạo không gian để mỗi em phát triển theo năng lực và đặc điểm riêng.

Thực tế, một bé gái yêu thích bóng đá hay một bé trai thích múa, vẽ, nấu ăn không phải là những lựa chọn cần được “điều chỉnh” chỉ vì chúng không phù hợp với hình dung thông thường về nam và nữ. Thay vì đặt câu hỏi “Con gái mà cũng thích đá bóng?” hay “Con trai sao lại thích múa?”, người lớn có thể quan tâm đến điều thực chất hơn: Trẻ có năng khiếu gì, yêu thích điều gì và muốn phát triển ra sao.

Nhìn nhận như vậy giúp trẻ hiểu rằng sở thích, năng lực và tính cách không được quyết định bởi giới tính. Một em có thể mạnh dạn, một em khác trầm tính; một em thích kỹ thuật, một em yêu nghệ thuật. Những khác biệt ấy thuộc về từng cá nhân, thay vì trở thành cơ sở để phân định điều gì “dành cho con trai” hay “dành cho con gái”.

Ảnh minh hoạ: ITN.

Cho trẻ tiếng nói trong những việc phù hợp

Nếu việc phá bỏ khuôn mẫu giúp trẻ có thêm không gian phát triển, thì trao quyền lựa chọn giúp các em thực hành sự bình đẳng trong đời sống hằng ngày.

Chị Nguyễn Thu Trang, một phụ huynh có con học tiểu học tại Hà Nội, cho biết trước đây chị từng vô thức đặt ra những yêu cầu khác nhau với con trai và con gái. “Với con trai, tôi thường nghĩ con lớn rồi thì phải tự quyết định, tự chịu trách nhiệm. Nhưng với con gái, tôi hay nhắc phải ngoan, biết nghe lời. Sau này tôi nhận ra nếu cứ như vậy, mình đang mặc định con gái cần vâng lời hơn, còn con trai được quyền quyết định nhiều hơn”, chị nói.

Theo ThS Trần Tuyến, trẻ cần được tham gia vào những quyết định phù hợp với độ tuổi, bất kể là con trai hay con gái. Điều này không đồng nghĩa với việc để trẻ tự quyết mọi vấn đề, mà là cho các em cơ hội bày tỏ mong muốn, giải thích lựa chọn và học cách chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Trong những mâu thuẫn giữa trẻ, nguyên tắc này cũng có thể được áp dụng. Khi hai anh em tranh nhau một món đồ, thay vì mặc định anh trai phải nhường em gái, cha mẹ có thể để các con cùng trao đổi và tìm phương án phù hợp. Khi một nhóm trẻ đang chơi và có thêm một bạn muốn tham gia, điều cần quan tâm là cách các em thống nhất luật chơi, thay vì xác định trước ai “nên” hay “không nên” tham gia dựa trên giới tính.

Một học sinh lớp 7 tại Hà Nội kể từng chứng kiến bạn nam bị trêu khi đăng ký câu lạc bộ múa của trường. “Các bạn nói đó là hoạt động dành cho con gái. Nhưng em nghĩ thích thì đăng ký thôi, miễn là mình thấy phù hợp. Bây giờ có bao nhiêu ca sĩ, vũ công nam nổi tiếng mà”, học sinh này chia sẻ.

Từ những tình huống như vậy, trẻ có thể dần hiểu rằng quyền được lựa chọn không phải đặc quyền của một giới. Điều cần thiết là mỗi người biết đưa ra lựa chọn phù hợp với mình, đồng thời tôn trọng lựa chọn của người khác.

Ảnh minh hoạ: ITN.

Đừng ép cảm xúc phải “đúng giới”

Một khuôn mẫu khác thường xuất hiện rõ khi trẻ bộc lộ cảm xúc. Con trai khóc dễ bị gắn với sự yếu đuối, trong khi con gái nổi giận lại có thể bị nhắc phải “biết giữ ý”. Cùng một cảm xúc, nhưng cách người lớn phản ứng có thể khác nhau chỉ vì trẻ là nam hay nữ.

Theo chuyên gia Trần Tuyến, thay vì đánh giá cảm xúc theo giới tính, người lớn nên giúp trẻ nhận diện cảm xúc và chịu trách nhiệm về hành vi đi kèm. Một bé trai có quyền buồn, sợ hãi hoặc bật khóc; một bé gái cũng có quyền tức giận, thất vọng hay không đồng ý. Điều quan trọng là các em biết vì sao mình có cảm xúc đó và lựa chọn cách thể hiện phù hợp.

Chẳng hạn, khi một bé trai khóc vì kết quả học tập không như mong muốn, cha mẹ có thể cùng con xác định nguyên nhân và tìm cách cải thiện thay vì gạt nước mắt bằng câu “Con trai phải mạnh mẽ”. Với một bé gái tức giận vì mâu thuẫn với bạn, thay vì yêu cầu “con gái phải nhẹ nhàng”, người lớn có thể hướng trẻ nói rõ điều khiến mình không hài lòng mà không xúc phạm hoặc làm tổn thương người khác.

Ở đây, bình đẳng không có nghĩa là mọi hành vi đều được chấp nhận. Trẻ trai hay gái đều cần được dạy cách kiểm soát hành vi khi tức giận, không đánh người, không xúc phạm người khác và biết sửa chữa khi gây tổn thương. Quan trọng hơn, các em cần hiểu rằng giới tính không quyết định ai được phép thể hiện cảm xúc nào, nhưng mỗi người đều phải chịu trách nhiệm về cách mình thể hiện cảm xúc đó.