Cuộc chiến bản quyền của giới nhiếp ảnh gia với AI

Charlotte Long, trưởng bộ phận nhiếp ảnh tại Academy Films, mô tả một buổi chụp hình thời trang nơi nhiếp ảnh gia được thuê để chụp ảnh tĩnh cho khách hàng. Thế nhưng, đến lúc thương hiệu chia sẻ những hình ảnh đó trên các nền tảng mạng xã hội, các bức ảnh tĩnh đã bị biến thành những tài sản chuyển động thông qua phần mềm AI. Long thú nhận: “Ban đầu, điều đó thực sự đáng báo động nhưng đồng thời cũng vô cùng hấp dẫn. Và thành thật mà nói, tôi đã thực sự bị ấn tượng bởi cách họ thực hiện điều đó”.

Các nhiếp ảnh gia gặp khó khăn trong thời đại AI

Tuy nhiên, cô cũng chỉ ra một hệ lụy quan trọng: việc không đưa những mục đích sử dụng AI như vậy vào các thỏa thuận ban đầu có thể dẫn đến một kết quả sáng tạo hoàn toàn khác biệt và tiềm ẩn nhiều rủi ro. “Nếu nhiếp ảnh gia biết trước rằng tác phẩm của họ sẽ được chuyển thành video, họ có thể đã thiết lập ánh sáng theo một cách hoàn toàn khác để tối ưu hóa cho chuyển động”, cô nói thêm.

Trong khi một số khách hàng mạnh dạn thử nghiệm các chiến dịch được tạo ra 100% bằng AI, Long nhận thấy rằng những tác phẩm bắt nguồn từ hình ảnh gốc của một nhiếp ảnh gia, ngay cả khi AI có can thiệp ở một khâu nào đó trong quá trình sản xuất vẫn mang lại sự an toàn và minh bạch hơn cả về mặt hậu cần lẫn pháp lý.

Lý do rất đơn giản: luôn tồn tại một tệp hình ảnh gốc (file raw) để chỉnh sửa, và nhiếp ảnh gia vẫn nắm giữ bản quyền sở hữu trí tuệ (IP). “Mọi thứ sẽ dễ dàng giải quyết hơn nhiều nếu nhiếp ảnh gia đã sở hữu quyền sử dụng”, Long khẳng định. Tuy nhiên, mọi chuyện sẽ trở nên cực kỳ phức tạp nếu dự án có sự tham gia của người thật và người mẫu. Việc đàm phán các điều khoản sử dụng AI liên quan đến nhân dạng con người là một bài toán hóc búa, bởi "một số công ty quản lý người mẫu kiên quyết không chấp nhận các điều khoản đó".

Trận chiến bảo vệ bản quyền của nhiếp ảnh gia và phản ứng của người tiêu dùng

Cùng lúc đó, một nhóm các nhiếp ảnh gia và những người đại diện đang nỗ lực tìm mọi cách để bảo vệ các tác phẩm nghệ thuật của mình khỏi việc bị đem đi "cho ăn" (huấn luyện) các hệ thống AI sau khi chúng được giao cho khách hàng. Các hợp đồng đang được bổ sung và thắt chặt để kiểm soát triệt để các hình thức sử dụng này. Mặc dù việc giám sát là vô cùng khó khăn, nhưng sự xuất hiện của các dịch vụ phần mềm bảo vệ bản quyền như Glaze và Nightshade đang mang lại một tia hy vọng. Những công cụ này tuyên bố có khả năng bảo vệ các tác phẩm sáng tạo bằng cách thay đổi cấu trúc điểm ảnh ở mức độ vi mô, khiến các hệ thống AI không thể đọc và sao chép phong cách của bức ảnh.

Giám đốc điều hành AOP, Isabelle Doran đưa ra một lời nhắc nhở sâu sắc về những gì đang bị đe dọa: “Nếu bạn tải các bức ảnh hoặc đoạn phim của mình lên các nền tảng mở, bạn đang trực tiếp huấn luyện mô hình AI đó. Nghĩa là bạn đang giúp tinh chỉnh để mô hình đó ngày càng hoàn thiện, và đồng thời, nó cũng ghi nhớ và đánh cắp luôn phong cách nghệ thuật của chính những người sáng tạo gốc”.

Doran nhấn mạnh thêm rằng tại Vương quốc Anh, các bản treatment (thuyết minh ý tưởng sáng tạo) được pháp luật bảo vệ bản quyền dưới dạng sự thể hiện của một ý tưởng, mặc dù các quy định bảo vệ này có sự khác biệt rất lớn tùy thuộc vào hệ thống tài phán của từng quốc gia.

Sự phản không chỉ đến từ giới chuyên môn mà còn từ chính người tiêu dùng. Tại New York, một đạo luật mới dự kiến có hiệu lực vào tháng 6/2026 sẽ yêu cầu các nhà quảng cáo phải công khai minh bạch việc sử dụng hình ảnh con người do AI tạo ra trong các chiến dịch thương mại. Động thái pháp lý này, kết hợp với phản ứng của người tiêu dùng, có thể làm thay đổi hoàn toàn cục diện, khiến các thương hiệu phải dè chừng trước AI và quay lại với nhiếp ảnh thủ công.

Những hình ảnh do AI tạo ra được Gucci đăng tải hồi đầu năm nay đã vấp phải vô số ý kiến trái chiều, trong đó phần lớn là những chỉ trích gay gắt. Các thương hiệu đình đám khác như Valentino và Prada cũng đã thử nghiệm công nghệ này trong các sản phẩm sáng tạo của họ và nhận về những phản ứng dữ dội tương tự. Điển hình cho sự tẩy chay này là thương hiệu Aerie, khi họ đã công khai tuyên bố tuyệt đối không sử dụng AI trong bất kỳ chiến dịch quảng bá nào của mình.

Lựa chọn rẽ nhánh của các nhiếp ảnh gia và tương lai mờ mịt của thế hệ trẻ

Sự phân cực này cũng được phản ánh rõ nét trong cách các nhiếp ảnh gia phản ứng với làn sóng công nghệ. Các đại diện đang phải làm việc với một phổ ý kiến vô cùng đa dạng, từ sự tò mò, háo hức thử nghiệm cho đến sự phản kháng cực đoan. Laura Dawes, giám đốc tại Webber (một công ty đại diện quốc tế danh tiếng cho các nhiếp ảnh gia, đạo diễn, stylist và nhà thiết kế bối cảnh) giải thích: “Vấn đề thực sự nằm ở chính các nghệ sĩ, giới hạn của họ là ở đâu và họ sẵn sàng đón nhận điều gì. Nhiệm vụ của tôi là sử dụng kinh nghiệm của mình để tư vấn cho họ về những lằn ranh đỏ cần phải thiết lập”.

Một số nhiếp ảnh gia đang chủ động đưa các thử nghiệm AI vào quy trình làm việc của mình. Long kể về một nhiếp ảnh gia tĩnh vật đã mạnh dạn ứng dụng AI. “Anh ấy thực sự bị hấp dẫn bởi nó”, cô nói, coi đây như một sự nối dài khả năng sáng tạo và là một công cụ giúp anh ấy có thể bay bổng hơn.

Ngược lại, nhiều nghệ sĩ khác lại tìm về với những giá trị truyền thống, tập trung vào kỹ năng cầm máy và các kỹ thuật sản xuất vật lý. “Dù sao thì các nhiếp ảnh gia của chúng tôi cũng đang thử nghiệm một cách tiếp cận mang tính thủ công hơn (analog), và cố gắng thực hiện mọi thứ trực tiếp qua ống kính máy ảnh (in-camera) nhiều nhất có thể. Tôi nghĩ đây là một phản ứng sáng tạo và hoàn toàn tự nhiên”, Long nhận định.

Đó cũng chính là quan điểm mà nhiếp ảnh gia Jack Davison đang theo đuổi: “Tôi yêu cái cảm giác duy trì được tính vật lý chân thực trong tác phẩm của mình, vì vậy việc tiếp tục thúc đẩy bản thân sáng tạo và tạo ra những thứ mang lại cảm giác xúc giác và đậm chất con người là điều hoàn toàn dễ hiểu”.

Nhưng nhiếp ảnh, với tư cách là một môn nghệ thuật thủ công, chỉ có thể tồn tại nếu các nhiếp ảnh gia trẻ có cơ hội được học hỏi và cọ xát. Điều khiến các chuyên gia trong ngành lo ngại nhất chính là việc nguồn cung tài năng nhiếp ảnh tương lai đang bị cắt đứt. Những người mới vào nghề thường tích lũy kinh nghiệm thông qua việc làm trợ lý, nhưng giờ đây họ đang bị gạt sang một bên để nhường chỗ cho AI.

AI cướp công việc của nhiếp ảnh gia mới vào nghề

Theo báo cáo Brave New World, AI đã và đang cướp đi những công việc ở cấp độ mới vào nghề và những công việc kiếm cơm cơ bản vốn là phao cứu sinh duy trì sự nghiệp của những người làm nghệ thuật. Báo cáo này cũng chỉ ra một sự thật đau lòng: mỗi một buổi chụp ảnh bị hủy bỏ sẽ ảnh hưởng đến sinh kế của tối đa 10 nhân sự khác, bao gồm cả các trợ lý, khiến con đường xây dựng một sự nghiệp bền vững của các tài năng trẻ ngày càng trở nên vô vọng.

Cuộc khảo sát trên Instagram của Davison cũng đã chạm đến vấn đề nhức nhối này. Một người tham gia khảo sát chỉ ra rằng những công việc hỗ trợ mảng thương mại điện tử và những công việc chân tay (grunt work) chính là nguồn lực tài chính giúp các nhiếp ảnh gia có thể theo đuổi những dự án mang tính nghệ thuật cao hơn. Davison cũng chia sẻ về tầm quan trọng của những công việc "không tên" trong những ngày đầu khởi nghiệp đã định hình nên kỹ năng và sự hiểu biết của anh như thế nào. “Đối với những nghệ sĩ chưa có cơ hội định hình hướng đi hoặc học hỏi, chúng ta đang tước đoạt đi toàn bộ những cơ hội quý giá đó của họ”, Dawes cay đắng thốt lên.

Không có bất kỳ câu trả lời nào là dễ dàng, và cũng chẳng có một sự đồng thuận nào trên toàn ngành. Như Dawes đã nói: “Tôi không làm việc dưới một chiếc ô chung. Tôi làm việc cho từng cá nhân nghệ sĩ, và tôi nghĩ mỗi nghệ sĩ sẽ có một cảm nhận hoàn toàn khác biệt. Bạn không thể áp đặt một quy chuẩn chung cho tất cả”.