Cuộc chiến Mỹ-Iran và cục diện nhiều dấu hỏi ở Trung Đông

Tương lai của lệnh ngừng bắn do Pakistan làm trung gian giữa Mỹ và Israel với Iran vẫn hết sức bất định. Liệu đây chỉ là một quãng tạm lắng ngắn ngủi trong một cuộc xung đột có thể kéo dài, hay là bước đi mong manh đầu tiên hướng tới một nền hòa bình bền vững, vẫn còn là câu hỏi.

Tuy vậy, khả năng về nền hòa bình bền vững đòi hỏi một mức độ lạc quan mà rất ít nhà phân tích thể hiện, đặc biệt trong bối cảnh lưu thông ở eo biển Hormuz chưa trở lại bình thường.

Tờ The New Arab (TNA) dẫn nhận định của giới quan sát rằng điều có thể khẳng định chắc chắn hơn là khi cuộc chiến này kết thúc, Trung Đông sẽ biến đổi sâu sắc, dù hiện vẫn còn quá sớm để hình dung rõ diện mạo của trật tự khu vực mới.

Cuộc không kích của Mỹ và Israel và Iran ngày 2-3. Ảnh: WANA

Sự kiên cường của Iran dưới sức ép kéo dài

Kể từ khi chiến sự bùng phát, Iran đã chịu tổn thất nghiêm trọng và trên diện rộng đối với nền kinh tế, năng lực quân sự và hạ tầng thiết yếu. Những gì được xây dựng trong hàng chục năm đã bị bào mòn dưới các đợt tấn công của Mỹ và Israel, khiến thành quả phát triển nhiều năm bị đảo ngược chỉ trong vài tuần.

“Giả sử có thể huy động đủ nguồn lực tài chính, Iran sẽ cần ít nhất một thập niên để tái thiết những gì đã bị phá hủy” - bà Shireen Hunter, nghiên cứu viên danh dự tại Trung tâm Nghiên cứu Quan hệ Hồi giáo–Cơ đốc giáo thuộc ĐH Georgetown (Mỹ), nói.

Bà Hunter dự đoán rằng Iran sau cuộc chiến có thể suy yếu trên tổng thể so với các nước láng giềng - chủ yếu là Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Saudi Arabia - và cho rằng “vai trò khu vực và quốc tế của Iran sẽ tiếp tục suy giảm” như một hệ quả của cuộc chiến.

Dẫu vậy, với vị thế yếu hơn trong suốt cuộc xung đột này, Iran đã thể hiện một mức độ kiên cường mà ít người quan sát dự đoán được ngay từ đầu chiến sự.

Theo giới quan sát, dường như Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đánh giá chưa chính xác mức độ ảnh hưởng của các sức ép trong nước và khu vực đối với Iran, đồng thời chưa nhìn nhận đầy đủ khả năng chịu đựng và thích nghi của Tehran trước áp lực kéo dài.

“Iran mạnh hơn rất nhiều so với những gì Mỹ và các đồng minh sẵn sàng thừa nhận” - ông Rouzbeh Parsi, nhà nghiên cứu tại ĐH Lund (Thụy Điển), nói với TNA, đồng thời cho rằng Tehran có “những biện pháp đáp trả rất rõ ràng và hiệu quả cho bất kỳ cuộc xung đột quân sự nào trong tương lai với Israel và Mỹ”.

“Việc chính quyền ông Trump khăng khăng đưa ra những yêu cầu mang tính tối đa, đòi hỏi đầu hàng vô điều kiện tại Islamabad xuất phát từ việc họ vẫn nghĩ rằng thời điểm hiện tại là ngày 27-2 - tức là sức mạnh quân sự của Mỹ vẫn chưa bị thử thách và còn khiến đối phương e dè, còn Iran thì yếu và không có khả năng tự vệ” - vị chuyên gia nói thêm.

Dù Mỹ và Israel đã gây ra những tổn thất trên diện rộng tại Iran nhưng Washington và Tel Aviv không đạt được một chiến thắng mang tính quyết định.Thực tế này cho thấy dù có ưu thế quân sự vượt trội, cũng không đảm bảo đạt được mục tiêu cuối cùng. Nó phản ánh khoảng cách lớn giữa khả năng gây thiệt hại và việc đạt được kết quả chính trị lâu dài.

“Iran, với chương trình tên lửa và UAV của mình, hoàn toàn có thể đối trọng hiệu quả với sức mạnh quân sự Mỹ bằng cách gây ra tổn thất về kinh tế và chính trị theo cách tiếp cận cổ điển của bên yếu hơn. Iran không thể sánh ngang Mỹ về quân sự, nhưng có thể khiến Washington phải trả giá rất đắt” - ông Parsi giải thích.

Tác động với Iran, Mỹ và vùng Vịnh

Rất khó để xem màn thể hiện của Iran trong cuộc chiến này là một chiến thắng trọn vẹn cho Tehran.

Bà Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế (CIP, Mỹ), cho rằng cả Iran và Mỹ bị ảnh hưởng sau cuộc xung đột khốc liệt này. Những tổn thất của Iran thể hiện rõ qua thiệt hại nặng nề đối với nền kinh tế và năng lực quân sự.

Tuy nhiên, hệ quả sẽ còn lan rộng hơn. Sau chiến tranh, Tehran có thể ngày càng dễ bị tổn thương trước sức ép từ các đối thủ trong khu vực, những bên mà bà Mortazavi cho rằng có thể sẽ hành động quyết liệt nhằm khai thác các vấn đề của Iran.

Trong khi đó, Washington cũng là không thành công trong cuộc chiến này bởi Mỹ, dù là cường quốc quân sự mạnh nhất thế giới, vẫn “không thể gây sức ép tuyệt đối lên Iran”, theo bà Hunter.

“Mỹ có thể phá hủy toàn bộ Iran, nhưng không thể mở lại eo biển Hormuz. Chỉ cần đánh chìm một hoặc hai con tàu cũng có thể khiến eo biển bị phong tỏa vĩnh viễn. Nói cách khác, không có giải pháp quân sự nào để mở lại eo biển này. Mỹ cũng không thể phá vỡ lòng trung thành của người Iran đối với đất nước của họ, dù đất nước đó đã bị tàn phá. Điều này cho thấy không thể thay đổi suy nghĩ của con người bằng vũ lực” - bà Hunter nói thêm.

Ngoài ra, cuộc chiến đã ảnh hưởng phần nào đến vị thế của Mỹ trên toàn cầu.

Cuộc chiến này đã đặt 6 quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) vào tình thế chịu áp lực chưa từng có. Các đợt tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran nhằm vào các nước Ả Rập vùng Vịnh đã gây ra những khủng hoảng an ninh nghiêm trọng, kéo theo hàng loạt bài toán khó mà các nhà hoạch định chính sách tại các nước GCC chưa có lời giải đơn giản.

Khói bốc lên từ khu vực một cơ sở năng lượng tại tiểu vương quốc Fujairah, thuộc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) ngày 14-3. Ảnh: AFP

Mối quan hệ đối tác chặt chẽ giữa các quốc gia vùng Vịnh với Washington sẽ không vì xung đột này mà tan rã. Thậm chí, trong một số trường hợp, đặc biệt là Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), quan hệ với Mỹ có khả năng còn được củng cố do lo ngại gia tăng trước Iran.

Dù vậy, giả định lâu nay rằng “ô bảo trợ an ninh” của Mỹ là hoàn toàn đáng tin cậy và vô điều kiện đã bị suy yếu đáng kể.

Trong khu vực vùng Vịnh, ngày càng phổ biến quan điểm cho rằng Mỹ, đặc biệt dưới chính quyền hiện tại, đã ưu tiên các mục tiêu của Israel hơn lợi ích cốt lõi của các nước GCC là duy trì ổn định khu vực. Nhận định này có thể khiến quan hệ giữa Washington và các đối tác vùng Vịnh trở nên phức tạp hơn.

Dù chưa thể xác định rõ các điều chỉnh sau xung đột của các nước GCC sẽ ra sao, nhiều khả năng quan hệ giữa các nước Ả Rập vùng Vịnh và Mỹ sẽ bước sang một giai đoạn mới, với xu hướng thận trọng hơn và đa dạng hóa lựa chọn.

Theo các chuyên gia, nhìn về phía trước, diễn biến khó lường của lệnh ngừng bắn do Pakistan làm trung gian đang khiến Trung Đông rơi vào trạng thái lưng chừng, chưa rõ ràng.

Dù cuộc chiến có tái bùng phát hay không, có thể thấy tất cả các bên tham gia đều đã chịu tổn thất đáng kể. Cuộc xung đột này nhiều khả năng sẽ định hình lại Trung Đông theo những cách mà hiện nay vẫn chưa thể nhận diện đầy đủ.

Trong trật tự hậu xung đột đang dần hình thành, với các liên minh thay đổi và những giả định an ninh được xem xét lại, theo TNA.