Cuộc chiến phải trả giá đắt ở Trung Đông - Bài 2: Kịch bản nào sẽ định hình cục diện cuộc chiến?

Những câu hỏi không dễ có lời giải

Cuộc chiến với Iran đang đẩy Washington vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan". Nếu tiếp tục cuộc chiến sẽ đối mặt với nguy cơ sa lầy và tái hiện kịch bản ở Iraq hay Afghanistan trước đây. Còn nếu “rút chân” khi các mục tiêu chiến lược chưa đạt được ở Iran sẽ đồng nghĩa với thất bại, chưa kể sẽ kéo theo những hệ lụy khôn lường với trật tự ở khu vực “chảo lửa” Trung Đông.

Thi hài binh sĩ bị thiệt mạng trong vụ rơi máy bay tiếp dầu KC-135 của không quân Mỹ tại miền Tây Iraq ngày 12-3 khi phục vụ chiến dịch “Cơn thịnh nộ dữ dội” tấn công Iran. Ảnh: AP

Cuộc chiến Iran sắp tới sẽ diễn ra theo kịch bản nào là điều không dễ trả lời. Cuộc đàm phán ở Islamabad (Pakistan) kết thúc mà không có thỏa thuận và sau đó là tuyên bố hải quân Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz của Tổng Thống Donald Trump là một chỉ dấu báo hiệu nguy cơ cuộc chiến có thể bị đẩy đi xa hơn. Dù vậy, cánh cửa đàm phán không hoàn toàn bị khép lại. Cả Mỹ và Iran vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục đàm phán, bởi một điều chắc chắn rằng sau nhiều tuần lao vào cuộc chiến hao người, tốn của, không bên nào còn muốn tiếp tục chiến tranh. Nếu không, một lệnh ngừng bắn hai tuần sẽ trở nên vô nghĩa. Đặc biệt là về phía Mỹ, dù hiện tại không thỏa thuận nào được thông qua ở Islamabad, thì chắc chắn điều nhà lãnh đạo Mỹ Donald Trump mong muốn và thúc đẩy đó là ông sẽ là vị tổng thống kết thúc dứt điểm cuộc đối đầu kéo dài hàng thập kỷ của Mỹ với Iran.

Câu hỏi trọng tâm đặt ra là Mỹ sẽ tiếp tục cuộc chiến ra sao nếu chưa thể dừng lại và nếu dừng lại thì sẽ rút lui theo cách nào để bảo toàn danh dự? Rất khó để có thể trả lời, bởi lịch sử các cuộc can thiệp quân sự của Mỹ cho thấy một điều đã trở thành quy luật, đó là những cuộc chiến bắt đầu với mục tiêu mơ hồ hiếm khi kết thúc theo cách rõ ràng.

Nhưng điều vẫn được quan tâm hơn là những hệ lụy hậu xung đột sẽ như thế nào, bởi một khi cuộc chiến kết thúc với kết quả không rõ ràng, Trung Đông chắc chắn sẽ không còn như trước đây khi cán cân quyền lực đã thay đổi.

Theo các chuyên gia, mối quan hệ của các quốc gia ở Trung Đông, tương lai eo biển Hormuz sẽ thay đổi lớn sau khi cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel với Iran chấm dứt.

Kịch bản rút lui thoạt nhìn có vẻ là một “lối thoát mềm” với Washington, nhất là trong bối cảnh dư luận Mỹ ngày càng mệt mỏi và chi phí chiến tranh leo thang. Nhưng trên thực tế, đây lại là lựa chọn tiềm ẩn nhiều hệ lụy chiến lược dài hạn đối với cả Mỹ và khu vực.

Trong khi Mỹ bắt đầu tỏ ra mất kiên nhẫn với cuộc xung đột dai dẳng, thực tế chiến trường lại cho thấy dường như Tehran đang theo đuổi chiến lược kéo dài chiến tranh, duy trì sức ép và tận dụng các “điểm nghẽn” như eo biển Hormuz để tạo đòn bẩy địa chính trị. Ở góc độ khu vực, một trật tự mới có thể hình thành khi Iran nổi lên như trung tâm quyền lực nếu kịch bản Mỹ rút lui thành hiện thực. Theo nhận định của chuyên gia Matthew Kroenig, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và An ninh Scowcroft thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, việc Mỹ rút khỏi cuộc xung đột sẽ khiến các quốc gia vùng Vịnh rơi vào trạng thái dễ tổn thương hơn bao giờ hết, khi họ không đủ năng lực tự bảo vệ trước các đòn tấn công bất đối xứng từ Iran. Khi đó, các quốc gia Arab buộc phải thích nghi bằng cách tăng chi phí an ninh và bỏ tiền để đổi lấy sự thông thương ổn định qua eo biển Hormuz.

Nguy cơ sa lầy trong một cuộc chiến không có điểm dừng

Ngược lại, nếu không thể đừng mà buộc phải lựa chọn tiếp tục chiến tranh, Mỹ sẽ khó tránh một lần nữa bị cuốn vào vòng luẩn quẩn bạo lực ở Trung Đông, nơi chiến thắng với Mỹ luôn là điều mơ hồ và kéo theo nhiều hệ lụy.

Bên cạnh những câu hỏi về mục tiêu tức thời của cuộc chiến là những câu hỏi lớn hơn nữa về hệ lụy đối với việc bảo vệ lợi ích của Mỹ trên toàn thế giới. Trước cuộc chiến, tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, được cho là đã bày tỏ lo ngại sâu sắc rằng một cuộc xung đột cường độ cao, kéo dài ở Trung Đông có thể làm cạn kiệt các loại đạn dược quan trọng của Mỹ, làm giảm khả năng sẵn sàng đáp trả các mối đe dọa ở nơi khác.

Theo ông Colin H.Kahl, Giám đốc Viện Nghiên cứu quốc tế Freeman Spogli tại Đại học Stanford, cựu Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ phụ trách Chính sách từ năm 2021 đến 2023, thách thức còn phức tạp hơn bởi viễn cảnh hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ sẽ cần phải ở lại Trung Đông trong nhiều tháng hoặc nhiều năm sau khi các chiến dịch tác chiến lớn kết thúc, bị trói buộc bởi các nhiệm vụ kiềm chế hậu chiến, các hoạt động trấn an đối tác vùng Vịnh đang lo âu.

Nhà phân tích người Nga Sergey Poletaev dự báo 3 kịch bản có thể xảy ra sau hai tuần ngừng bắn giữa Mỹ và Iran: Ngừng bắn kéo dài, xung đột tái bùng phát và căng thẳng cường độ thấp. Trong đó, theo nhà phân tích này, kịch bản thứ ba có khả năng cao nhất khi các bên tiến hành tấn công hạn chế và đáp trả lẫn nhau như hiện nay. Thậm chí, một trạng thái “xung đột âm ỉ” có thể trở thành bình thường mới, theo ông Sergey Poletaev.

Sau hơn một tháng chiến tranh, cả hai bên vẫn đang dừng lại ở các hoạt động không kích, tấn công bằng tên lửa, các phương tiện không người lái kết hợp với các cuộc tấn công phi truyền thống. Đây là cục diện các bên vừa đối đầu vừa kiềm chế lẫn nhau, vừa gây sức ép, vừa tránh vượt ngưỡng để cuộc chiến đi quá xa. Những “quân bài chủ lực” vẫn chưa được tung ra hết. Iran vẫn chưa phô bày toàn bộ năng lực phòng thủ cũng như các dòng tên lửa mới. Còn phía Mỹ cũng chưa lựa chọn sử dụng máy bay chiến đấu chiến lược quy mô lớn. Nhưng chính sự tính toán đó lại tiềm ẩn rủi ro, bởi chỉ cần một sai số nhỏ, toàn bộ thế cân bằng mong manh hiện nay có thể sụp đổ.

Một kịch bản nữa cũng được nhắc tới là Mỹ mở chiến dịch trên bộ, nhưng khả năng này được cho là rất hạn chế. Không phải vì không thể xảy ra, mà vì cái giá phải trả quá lớn buộc Mỹ phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đi nước cờ quyết định. Trong khi đó, với năng lực tác chiến bất đối xứng như hiện nay, Iran hoàn toàn có thể kéo đối phương vào một cuộc chiến tiêu hao dài hơi không hề mong muốn.

Cho dù kịch bản nào xảy ra, theo ông Sergey Poletaev, về tổng thể, cán cân quyền lực tại vùng Vịnh cũng vẫn sẽ thay đổi theo hướng có lợi cho Iran, khi nước này tận dụng hiệu quả các “điểm nghẽn” chiến lược để gia tăng ảnh hưởng trong khu vực và trên toàn cầu.

Và điều đáng chú ý hơn cả là, ở vào vị trí địa chiến lược quan trọng như “rốn dầu” Trung Đông, cho dù kịch bản nào xảy ra, không chỉ các bên tham chiến gánh chịu hậu quả trực tiếp mà thế giới cũng sẽ hứng chịu những hệ lụy không hề mong muốn.

(còn nữa)