'Cuộc chiến' với dịch Ebola: Phép thử của thế giới trước các đại dịch tương lai

Dịch Ebola đã từng tác động mạnh mẽ đến trẻ em tại CHDC Congo

Chưa có vaccine chuyên ngừa chủng Bundibugyo

Nửa thế kỷ sau khi virus Ebola được phát hiện và hơn nửa năm sau khi dịch bùng phát mạnh tại Cộng hòa dân chủ Congo (DRC), thế giới vẫn chưa có vaccine được cấp phép phòng ngừa chủng Bundibugyo - tác nhân gây ra đợt bùng phát hiện nay. Kể từ khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố hôm 17-5 rằng, đợt bùng phát dịch Ebola tại Congo là tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế cho đến nay, đã có hơn 10.000 ca mắc được xác nhận, trong đó có 4.887 ca tử vong, tương ứng tỷ lệ tử vong 48,6%.

Bệnh Ebola hay còn gọi là sốt xuất huyết Ebola là căn bệnh chết người, gây ra bởi virus Ebola. Ban đầu, virus Ebola được tìm thấy ở loài khỉ, tinh tinh cũng như các loài linh trưởng khác ở châu Phi. Một chủng loại khác của Ebola cũng đã được phát hiện ở loài khỉ và lợn ở Philippines. Nhiều chuyên gia cho rằng, virus Ebola lây truyền từ động vật sang người thông qua chất dịch cơ thể của các con vật bị nhiễm bệnh, ví dụ như máu, phân và nước tiểu. Những người giết mổ hoặc ăn thịt động vật bị nhiễm bệnh sẽ có nguy cơ bị nhiễm virus khá cao, tương tự với việc tiếp xúc với phân hoặc nước tiểu của dơi sống trong các hang động cũng có thể là khởi nguồn cho cơn dịch.

Giữa người với nhau, virus Ebola lây qua tiếp xúc trực tiếp với máu, chất nôn, nước tiểu và các dịch cơ thể khác của người bệnh, người tử vong do Ebola hoặc động vật nhiễm bệnh. Đồ vật, bề mặt dính dịch cơ thể của người bệnh như quần áo, ga giường cũng có thể làm lây bệnh. Khi đi vào cơ thể, virus Ebola sẽ làm tổn thương hệ miễn dịch và các cơ quan khác, giảm khả năng đông máu, khiến cơ thể chảy máu (xuất huyết) nghiêm trọng và không thể kiểm soát được. Tỷ lệ tử vong do nhiễm virus Ebola rất cao, từ 50 - 90% số người nhiễm. Virus Ebola được chia thành 5 phân nhóm chính gồm: Chủng Zaire, chủng Sudan, chủng Bundibugyo, chủng Tai Forest Ebolavirus (trước đây gọi là Côte d'Ivoire) và Reston, mỗi nhóm được đặt tên theo địa điểm phát hiện lần đầu. Trong đó, tỷ lệ tử vong do phân nhóm Zaire gây ra vượt xa các phân nhóm khác, tỷ lệ với phân nhóm Sudan 40 - 60%, Bundibugyo khoảng 25%.

Trong gần một thập niên qua, thế giới từng đạt được nhiều tiến bộ đáng kể trong việc kiểm soát Ebola, đặc biệt với chủng Zaire phổ biến hơn. Vaccine, công nghệ giải trình tự gene, xét nghiệm nhanh và kinh nghiệm ứng phó tại châu Phi đã giúp nhiều quốc gia kiểm soát các ổ dịch nhanh hơn so với giai đoạn khủng hoảng Ebola tại Tây Phi giai đoạn 2014-2016. Tuy nhiên, hiện mới chỉ có vaccine Ervebo được cấp phép để phòng chủng Ebola Zaire. Trong khi đó, đợt dịch Ebola bùng phát tại Congo hiện nay lại liên quan tới chủng Bundibugyo hiếm gặp và chưa có vaccine phòng chủng. Vì được xem là tương đối hiếm, chủng Bundibugyo không phải là ưu tiên hàng đầu tập trung nghiên cứu với các hãng dược. Vì vậy, khi dịch bùng phát, thế giới gần như phải bắt đầu từ đầu.

Nhân viên y tế tiến hành khử khuẩn tại khu vực nhiễm bệnh ở Congo

Tình hình an ninh phức tạp tại miền Đông Congo càng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh lan rộng. Nhiều khu vực tại Bắc Kivu và Nam Kivu hiện nằm dưới sự kiểm soát của các nhóm vũ trang, trong khi cơ sở hạ tầng yếu kém khiến việc vận chuyển nhân viên cứu trợ và vật tư y tế gặp nhiều trở ngại. Dịch bệnh bùng phát giữa lúc làn sóng xung đột vũ trang và di dời, tị nạn tại khu vực dâng cao. Bối cảnh này khiến WHO đặc biệt lo ngại về các “lỗ hổng” trong công tác giám sát dịch tễ, năng lực xét nghiệm, phòng ngừa, phản ứng khẩn cấp… ở các quốc gia vốn đã có hệ thống y tế rơi vào cảnh kiệt quệ từ trước. Thêm vào đó, việc cắt giảm viện trợ quốc tế trong thời gian gần đây đã khiến nhiều chương trình giám sát dịch bệnh và phòng chống Ebola tại miền Đông Congo bị thu hẹp. Một số tổ chức nhân đạo buộc phải giảm hoạt động do thiếu kinh phí cho vật tư bảo hộ và nhân lực y tế. Nhiều chuyên gia cảnh báo việc cắt giảm ngân sách cho nghiên cứu vaccine, giám sát dịch bệnh và năng lực ứng phó khẩn cấp có thể khiến thế giới dễ tổn thương hơn trước các mối đe dọa y tế mới.

Tăng cường y tế công cộng trong khống chế dịch bệnh

Cuộc chạy đua phòng, chống Ebola Bundibugyo giờ không chỉ là một thách thức khoa học, mà còn là phép thử đối với khả năng chuẩn bị của thế giới trước các đại dịch tương lai. Hiện các nhà nghiên cứu đang nỗ lực điều chỉnh các công nghệ vaccine hiện có để đối phó với chủng Bundibugyo. Đây được xem là giải pháp nhanh hơn vì có thể tận dụng nền tảng khoa học và công nghệ sản xuất sẵn có. Về nguyên lý, cách tiếp cận này tương tự như các vaccine Covid -19 từng sử dụng protein gai để “huấn luyện” hệ miễn dịch nhận diện virus. Tuy nhiên, dù ý tưởng khá hứa hẹn, việc sản xuất vaccine đạt tiêu chuẩn lâm sàng vẫn cần nhiều tháng, chưa kể các giai đoạn thử nghiệm an toàn và hiệu quả ở động vật cũng như con người.

Một hướng đi khác là sử dụng công nghệ mRNA - nền tảng từng tạo ra cuộc cách mạng vaccine trong đại dịch Covid-19. Công nghệ này có ưu điểm là phát triển nhanh và dễ điều chỉnh theo biến thể virus mới. Một số dự án hợp tác giữa các trường đại học châu Âu và các công ty công nghệ sinh học lớn đã được khởi động nhằm nghiên cứu vaccine mRNA phòng Bundibugyo. Tuy nhiên, các chuyên gia thừa nhận rằng từ phòng thí nghiệm đến triển khai thực tế vẫn là một chặng đường dài.

Trong lúc chưa thể có vaccine đặc hiệu, một số nhà khoa học đang cân nhắc giải pháp “tạm thời”: sử dụng vaccine Ebola hiện có để tạo ra khả năng bảo vệ chéo. Ý tưởng này dựa trên giả thuyết rằng hệ miễn dịch được kích hoạt bởi vaccine Ebola Zaire có thể phần nào nhận diện và phòng ngừa chủng Bundibugyo. Một số thử nghiệm trên động vật cho kết quả hạn chế, nhưng trước tình hình khẩn cấp hiện nay, giới nghiên cứu muốn tận dụng chính đợt dịch này để đánh giá hiệu quả trên người.

Trong khi chờ các thử nghiệm với vaccine mới, WHO nhấn mạnh ưu tiên hiện nay vẫn là ngăn chặn lây lan dịch Ebola bằng các biện pháp truyền thống như giám sát dịch bệnh, xét nghiệm nhanh, truy vết tiếp xúc, cách ly điều trị, kiểm soát lây nhiễm và mai táng an toàn. Theo các chuyên gia, chủng Bundibugyo từng gây ra 2 đợt bùng phát trước đây tại lưu vực sông Congo là do virus lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người bệnh hoặc người đã tử vong, khiến nhân viên y tế và người chăm sóc bệnh nhân đối mặt nguy cơ cao nhất.

Trong bối cảnh chưa có thuốc hay vaccine đặc hiệu, biện pháp điều trị chủ yếu hiện nay là chăm sóc hỗ trợ, gồm bù nước, theo dõi y tế và cách ly người bệnh. Các biện pháp kiểm soát dịch hiện tập trung vào truy vết tiếp xúc, cách ly ca bệnh, xét nghiệm nhanh, tuyên truyền cộng đồng và bảo đảm an toàn trong mai táng. Giới chuyên gia nhận định dù thiếu vaccine, các biện pháp y tế công cộng truyền thống vẫn có thể giúp khống chế dịch bệnh. Một vấn đề khác cần quan tâm là tăng cường hợp tác quốc tế, nhất là tăng đầu tư cho lĩnh vực y tế toàn cầu. Theo con số thống kê, tổng viện trợ phát triển cho y tế toàn cầu chỉ còn khoảng 39 tỷ USD trong năm 2025, xuống mức thấp nhất trong hơn 15 năm qua và được dự báo có thể giảm còn 36 tỷ USD vào năm 2030. Nguyên nhân chính là các quốc gia tài trợ chuyển hướng ưu tiên ngân sách, tập trung nguồn lực vào các vấn đề khác, trong đó có phục hồi kinh tế.

Theo nhận định của giới chuyên gia, sự cắt giảm nguồn viện trợ nước ngoài có thể gây ra cú sốc có quy mô tương đương “một đại dịch toàn cầu hoặc một cuộc xung đột vũ trang lớn” đối với nhiều nước có thu nhập thấp và trung bình, dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng. Tăng cường sức chống chịu cho hệ thống y tế toàn cầu vừa phụ thuộc nhiều vào quyết tâm khai thác tiềm lực của từng quốc gia, khu vực, vừa cần cơ chế hợp tác liên tục, chặt chẽ, minh bạch và phản ứng nhanh của cộng đồng quốc tế.