Cuộc chơi lớn cho sầu riêng Việt Nam

Cuộc cách mạng của nhà vườn

Thời gian vừa qua, bức tranh của ngành hàng sầu riêng Việt Nam, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và miền Tây, đang chìm trong những gam màu xám xịt. Từ tháng 5 đến nay, giá sầu riêng giảm mạnh, với hàng loại I chỉ loanh quanh 49.000-52.000 đồng/kg, còn hàng xô, hàng dạt chỉ còn 20.000-25.000 đồng/kg. Mức giá ấy khiến người nông dân tại các thủ phủ sầu riêng truyền thống rơi vào cảnh lao đao. Những trái sầu riêng vào vụ phải chịu áp lực từ nguồn cung sầu riêng từ các nước Đông Nam Á, cùng các quy định ngày càng chặt chẽ về kiểm dịch và an toàn thực phẩm. Trung Quốc vẫn là thị trường chủ lực, chiếm hơn 90% lượng sầu riêng tươi xuất khẩu của Việt Nam.

Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026, diễn ra từ 15/8 đến 2/9, mở ra những cách tiếp cận mới cho ngành sầu riêng Việt Nam. Theo Sở Công Thương, trong 3 ngày, từ 15 đến 17/8, các địa phương Krông Pắc, Cư M’gar, Krông Năng và Phiên chợ Online tại Khu trưng bày sản phẩm tỉnh tổ chức nhiều phiên livestream, thu hút hàng triệu lượt xem, chốt hơn 5.570 đơn hàng, tiêu thụ trên 27,8 tấn sầu riêng, doanh thu hơn 2,835 tỉ đồng. Cùng với đó, thay vì ngồi chờ thương lái đến tận vườn “chốt đơn”, các nhà vườn còn tổ chức đấu giá trực tiếp tại vườn. Tại Krông Pắc, khoảng 200 ha sầu riêng đủ điều kiện tham gia đấu giá, với sản lượng dự kiến 4.600 tấn. Riêng lô Dona của 10 hộ trên diện tích 14,36 ha, sản lượng khoảng 350 tấn, được chốt giá 68.000 đồng/kg, mang về tổng giá trị gần 24 tỉ đồng, cao hơn khoảng 4,5 tỉ đồng so với giá khởi điểm.

Với người trồng sầu riêng, cuộc đấu giá trực tiếp ngay tại vườn dường như là “cuộc cách mạng”. Hơn thế nữa, phiên đấu giá trực tiếp tại vườn cho thấy người nông dân đang bắt đầu “bán” một giá trị trước đây thường bị bỏ qua: sự tuân thủ và bộ hồ sơ chất lượng. Bởi khắp các vùng trồng sầu riêng của Việt Nam, không chỉ có 200 ha sầu riêng đạt chuẩn xuất khẩu được đưa lên sàn như tại Krông Pắc, mà còn nhiều hơn nữa những diện tích sầu riêng đạt chuẩn, có thể đáp ứng nhu cầu của những thị trường khắt khe nhất. Trong bối cảnh thị trường đang lao dốc, những phiên đấu giá ở Krông Pắc là một nỗ lực tìm kiếm phương thức tiêu thụ chủ động hơn.

Ông Đỗ Hữu Huy, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, cùng đoàn công tác tham quan khu vực tập kết, sơ chế sầu riêng tại một nhà máy chế biến trái cây xuất nhập khẩu

Việt Nam hiện có khoảng 200.000 ha sầu riêng, sản lượng ước 2,08 triệu tấn. Riêng Đắk Lắk có khoảng 41.000 ha, sản lượng năm 2026 dự kiến gần 500.000 tấn; khoảng 7.500 ha đã được cấp mã số vùng trồng. Quý I/2026, xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 221,7 triệu USD, tăng 230% so với cùng kỳ năm trước, với hơn 80.000 tấn. Xuất khẩu sang Hàn Quốc tăng gần 262%, Hoa Kỳ hơn 107%, Australia hơn 40% và Nhật Bản gần 12%. Tổng khối lượng xuất khẩu vượt 80 nghìn tấn, bao gồm 68,5 nghìn tấn sầu riêng tươi và gần 11,6 nghìn tấn sầu riêng đông lạnh.

Cuộc chơi lớn còn nhiều thách thức

Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026 đã gặt hái thành công nhất định, nhưng sau sự kiện vẫn còn đó câu hỏi: liệu người nông dân đã thực sự làm chủ cuộc chơi? Với những sản phẩm nông nghiệp như sầu riêng, giá cả vẫn chịu ảnh hưởng của nhiều biến số vĩ mô như chính sách xuất khẩu, Nghị định thư, tình hình thời tiết và cuộc cạnh tranh nguồn cung toàn cầu. Nếu thiếu một nền tảng liên kết bền vững làm bệ đỡ, những lễ hội hay phiên đấu giá rất dễ rơi vào cuộc trình diễn hình thức, và người nông dân trồng sầu riêng vẫn chỉ có những kết quả cục bộ, vẫn yếu thế trước các doanh nghiệp sành sỏi luật chơi.

Sầu riêng Việt Nam cần một chiến lược định vị thương hiệu quốc gia bài bản

Sau những lễ hội, những phiên đấu giá hay livestream bán hàng, điều người nông dân cần vẫn là “tấm khiên” vững chắc giúp họ trụ vững trước những cú sốc thị trường dài hạn. Đó là bài toán về chi phí tuân thủ, năng lực quản trị và sức mạnh của liên kết tập thể. Người nông dân không thể chỉ dựa vào livestream bán hàng, trong khi hạ tầng liên kết chuỗi giá trị vẫn còn rời rạc. Họ cần một cú “lột xác” bằng cách đẩy mạnh liên kết ngang và dọc một cách thực chất, từ nông dân với nông dân, với thương lái, doanh nghiệp đến các nhà máy chế biến. Chuỗi cung ứng cần được tổ chức theo hướng liên kết thẳng, minh bạch. Nông dân là những chủ vườn nắm trong tay mã số vùng trồng, canh tác tử tế, kỳ vọng sự minh bạch sẽ xóa bỏ cảnh ép giá, trả lại mức lợi nhuận xứng đáng sau những ngày tháng vất vả trong ruộng rẫy.

Liên kết “4 nhà” cần được tổ chức và vận hành thực chất hơn, đủ mạnh để thay mặt nông dân đàm phán với thị trường quốc tế, xây dựng kho bãi, cơ sở đóng gói và làm việc với các đơn vị kiểm định. Trong cuộc chơi lớn này, áp lực thay đổi không chỉ đè nặng lên vai người nông dân mà còn là bài toán đầy thách thức của cả hệ thống từ quản lý nhà nước đến các doanh nghiệp đầu chuỗi. Nông dân không thể một mình thay đổi tư duy sản xuất sạch. Doanh nghiệp cần tham gia từ đầu chuỗi, thống nhất và hỗ trợ thực hiện các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Sầu riêng Việt Nam vẫn cần một chiến lược định vị thương hiệu quốc gia bài bản, trong đó chế biến sâu là điểm mấu chốt. Việt Nam khó cạnh tranh bằng sầu riêng đông lạnh giá rẻ khi ngành hàng này còn sơ khai, công nghệ lạnh sâu đòi hỏi vốn lớn và hệ thống kho lạnh, logistics chưa đáp ứng được lượng sầu riêng tươi tập trung vào chính vụ. Nếu không được xử lý kịp thời, sản phẩm có thể nứt vỏ, rụng trái, xuống phẩm cấp, làm giảm đáng kể giá trị.

Ngành sầu riêng đòi hỏi công nghệ lạnh sâu với chi phí đầu tư lớn để nâng cao giá trị sản phẩm

Để giảm bấp bênh, ngành sầu riêng cần chuyển từ tăng trưởng sản lượng sang nâng cao chất lượng, với giải pháp đồng bộ từ quy hoạch vùng trồng, kiểm soát vật tư đầu vào, truy xuất nguồn gốc đến logistics, kho lạnh và chế biến sâu. Giá trị sản phẩm phải được bảo chứng bằng một hệ thống dữ liệu minh bạch về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, nhật ký canh tác và kiểm soát dư lượng. Khi quy trình và tiêu chuẩn được minh bạch, chất lượng mới có thể chuyển hóa thành giá trị gia tăng và nền tảng cho thương hiệu quốc gia.

Giá trị của nông nghiệp bền vững không nằm ở những phiên đấu giá hay hiệu ứng nhất thời, mà ở sự ổn định của cả chuỗi cung ứng và vị thế của người nông dân trong chuỗi đó. Cuộc chơi lớn và những thách thức vẫn còn phía trước, nhưng một chuỗi giá trị được tổ chức bài bản, minh bạch và liên kết chặt chẽ sẽ là nền tảng để sầu riêng và nông sản Việt Nam nâng cao giá trị, đứng vững hơn trên thị trường.