Cuộc đua AI: Các nền kinh tế đang phát triển trước nguy cơ bị bỏ lại

Hoạt động tại doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo tại Quảng Tây, Trung Quốc. Ảnh: Công Tuyên - PV TTXVN tại Trung Quốc

Phó Tổng thư ký Liên minh Viễn thông quốc tế (ITU) Tomas Lamanauskas cảnh báo, sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận trí tuệ nhân tạo (AI) có nguy cơ tạo ra một “khoảng cách cơ hội AI”, làm sâu sắc thêm bất bình đẳng kinh tế - xã hội. Theo số liệu ông nêu ngày 25/10, châu Phi và Mỹ Latinh cộng lại chỉ chiếm 3,3% năng lực trung tâm dữ liệu toàn cầu, trong khi khoảng 2,2 tỷ người trên thế giới vẫn chưa được kết nối Internet.

Những con số này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở việc quốc gia nào phát triển được các mô hình AI tiên tiến, mà còn ở việc ai có đủ hạ tầng, nguồn lực và kỹ năng để ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh và đời sống. Khi năng lực tính toán, dữ liệu và vốn đầu tư tập trung tại một số ít nền kinh tế, các quốc gia còn hạn chế về nguồn lực có nguy cơ bỏ lỡ một phần lợi ích mà AI mang lại.

Khoảng cách công nghệ có thể trở thành khoảng cách tăng trưởng

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một trong những công nghệ có ảnh hưởng lớn đến năng lực cạnh tranh kinh tế. Từ sản xuất công nghiệp, dịch vụ tài chính đến giáo dục, y tế và quản lý công, AI có thể giúp doanh nghiệp xử lý dữ liệu nhanh hơn, tự động hóa một số công việc và phát triển những sản phẩm, dịch vụ mới. Tuy nhiên, cơ hội này không phân bổ đồng đều.

Báo cáo “Digital Progress and Trends Report 2025: Strengthening AI Foundations” của Ngân hàng Thế giới chỉ ra rằng các nền kinh tế thu nhập cao vẫn chiếm ưu thế về đổi mới AI, năng lực tính toán và nguồn vốn dành cho các công ty khởi nghiệp. Trong khi đó, việc ứng dụng AI đang gia tăng ở các nền kinh tế thu nhập trung bình nhưng vẫn rất hạn chế tại những quốc gia thu nhập thấp.

Sự chênh lệch không chỉ nằm ở việc quốc gia nào có thể phát triển mô hình AI tiên tiến nhất. Một nền kinh tế có thể sử dụng những công cụ AI phổ biến nhưng vẫn phụ thuộc vào hạ tầng điện toán, nền tảng dữ liệu, phần mềm và dịch vụ do các doanh nghiệp nước ngoài cung cấp. Điều đó giúp tiếp cận công nghệ nhanh hơn, song chưa chắc tạo ra năng lực đổi mới sáng tạo đủ mạnh để cạnh tranh lâu dài.

Báo cáo Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 của Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) cho thấy sự tập trung cao độ trong hệ sinh thái AI toàn cầu. Theo báo cáo, khoảng 100 doanh nghiệp đã chiếm 40% tổng đầu tư nghiên cứu và phát triển trong năm 2022; ngoại trừ Trung Quốc, không có doanh nghiệp nào trong nhóm này đặt trụ sở tại các nước đang phát triển. Mỹ và Trung Quốc cũng chiếm khoảng 33% số công bố khoa học và 60% số bằng sáng chế AI được báo cáo.

Nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) công bố năm 2025 về tác động toàn cầu của AI cho rằng công nghệ này có thể làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập giữa các quốc gia, khi những nền kinh tế tiên tiến có điều kiện khai thác lợi ích tốt hơn. Trong mô hình nghiên cứu, tác động thúc đẩy tăng trưởng tại các nền kinh tế tiên tiến có thể lớn hơn gấp đôi so với nhóm thu nhập thấp.

Bốn điều kiện để không đứng ngoài cuộc đua

Theo Ngân hàng Thế giới, khả năng tham gia hệ sinh thái AI phụ thuộc vào bốn yếu tố nền tảng, gồm kết nối, năng lực tính toán, dữ liệu phù hợp và kỹ năng. Đây không chỉ là những điều kiện kỹ thuật riêng lẻ, mà còn quyết định khả năng doanh nghiệp, cơ quan nhà nước và người lao động đưa công nghệ vào hoạt động thực tế.

Trước hết là hạ tầng điện và kết nối số. Các mô hình AI cần nguồn lực tính toán, máy chủ và trung tâm dữ liệu; việc vận hành những hệ thống lớn còn đòi hỏi nguồn cung điện ổn định. Nếu chi phí kết nối cao, hạ tầng thiếu đồng bộ hoặc doanh nghiệp không đủ khả năng tiếp cận dịch vụ điện toán, việc ứng dụng AI sẽ khó mở rộng.

Theo số liệu được Ngân hàng Thế giới nêu trong báo cáo về nền tảng AI năm 2025, tỷ lệ người sử dụng Internet đạt 93% tại các nước thu nhập cao, so với 54% ở nhóm thu nhập trung bình thấp và 27% ở nhóm thu nhập thấp. Các nhóm nước thu nhập trung bình và thấp cộng lại chỉ nắm khoảng 23% năng lực trung tâm dữ liệu toàn cầu. Những khác biệt này phản ánh khoảng cách về điều kiện tiếp cận hạ tầng số, dù bản thân khả năng kết nối Internet chưa đủ để đánh giá toàn diện mức độ sẵn sàng ứng dụng AI.

Thứ hai là dữ liệu. Một công cụ AI có thể mạnh về năng lực tổng quát nhưng không nhất thiết hiểu đúng ngôn ngữ, bối cảnh kinh doanh, quy định pháp luật hay nhu cầu của người dân tại từng quốc gia. Dữ liệu huấn luyện tập trung vào một số ngôn ngữ và thị trường cũng có thể khiến các cộng đồng ít được đại diện gặp khó khăn khi sử dụng những công cụ này.

Thứ ba là nhân lực. AI không chỉ cần chuyên gia xây dựng mô hình, mà còn cần đội ngũ có khả năng tích hợp công nghệ vào hoạt động của từng ngành. Một doanh nghiệp có thể mua phần mềm AI nhưng chưa chắc biết cách lựa chọn quy trình cần tự động hóa, kiểm tra độ chính xác hoặc đo lường hiệu quả sau triển khai. Nếu thiếu kỹ năng quản trị dữ liệu và khả năng đánh giá kết quả, đầu tư công nghệ dễ dừng lại ở những thử nghiệm rời rạc.

Cuối cùng là năng lực tổ chức và thể chế. Theo Ngân hàng Thế giới, các doanh nghiệp cần môi trường thuận lợi để thử nghiệm công nghệ, tiếp cận vốn và đào tạo người lao động. Cơ quan quản lý cần khung quy định đủ rõ để khuyến khích đổi mới sáng tạo, đồng thời xử lý các vấn đề về bảo mật, trách nhiệm và cạnh tranh. Những điều kiện này ảnh hưởng trực tiếp đến việc AI có được sử dụng rộng rãi hay chỉ tập trung ở một số doanh nghiệp lớn.

Việt Nam cần biến khả năng tiếp cận thành năng lực ứng dụng

Đối với Việt Nam, AI vừa là cơ hội nâng cao năng suất, vừa đặt ra yêu cầu điều chỉnh mô hình phát triển. Báo cáo “Vietnam: Selected Issues” của IMF công bố tháng 10/2025 nhận định việc ứng dụng AI kịp thời có thể giúp Việt Nam duy trì tăng trưởng trong dài hạn và chuyển dịch sang các hoạt động sản xuất có hàm lượng vốn, công nghệ cao hơn. Tuy nhiên, báo cáo cũng lưu ý cơ cấu kinh tế còn dựa nhiều vào lao động chi phí thấp, kỹ năng của lực lượng lao động chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu ứng dụng AI và năng suất vẫn có khoảng cách so với nhóm dẫn đầu.

Nhận định này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận các công cụ AI. Nếu doanh nghiệp vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng chi phí nhân công, thiếu dữ liệu quản trị và chưa có nguồn lực đổi mới công nghệ, lợi ích từ AI có thể tập trung ở một số đơn vị có năng lực tốt, trong khi phần lớn doanh nghiệp khó tận dụng cơ hội.

Theo IMF, một trong những việc cần làm là khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng AI gắn với nhu cầu sản xuất, kinh doanh cụ thể. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hỗ trợ không nên chỉ dừng ở việc giới thiệu công cụ hay tổ chức tập huấn chung, mà cần giúp xác định quy trình có thể cải thiện, lựa chọn giải pháp phù hợp, đánh giá hiệu quả và đào tạo người lao động trong quá trình triển khai. Việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các doanh nghiệp, phát triển dịch vụ tư vấn và tạo điều kiện tiếp cận hạ tầng tính toán cũng có thể giảm chi phí thử nghiệm.

Bên cạnh đó, dữ liệu và nhân lực cần được xem là nền tảng lâu dài. Việt Nam cần tiếp tục phát triển hạ tầng số, tăng khả năng kết nối và sử dụng dữ liệu giữa các hệ thống theo quy định, đồng thời nâng cao kỹ năng số cho lực lượng lao động.

Về năng lực công nghệ, hợp tác quốc tế có thể giúp Việt Nam tiếp cận tri thức, nền tảng và kinh nghiệm triển khai. Song song với đó, cần tạo điều kiện để trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước cùng phát triển các giải pháp phù hợp với ngôn ngữ, dữ liệu và nhu cầu của thị trường Việt Nam. Mục tiêu không nhất thiết là tự chủ mọi công nghệ ngay lập tức, mà là từng bước nâng cao khả năng lựa chọn, điều chỉnh, tích hợp và làm chủ những thành phần quan trọng.