Cuộc đua AI Mỹ-Trung: Giữa sức ép dẫn đầu và yêu cầu kiểm soát

Chính phủ Trung Quốc vừa công bố chiến lược toàn diện nhằm đưa nước này trở thành quốc gia dẫn đầu thế giới về trí tuệ nhân tạo (AI) vào cuối thập kỷ. Trong khi khoảng cách năng lực AI giữa Bắc Kinh và Washington ngày càng thu hẹp, giới công nghệ Mỹ lại xuất hiện làn sóng kêu gọi chủ động kìm hãm tốc độ phát triển do lo ngại công nghệ này có thể vượt tầm kiểm soát và trở thành mối đe dọa sinh tồn với nhân loại.

Cuộc đua AI Mỹ-Trung Quốc đang đứng trước bài toán kiểm soát công nghệ. (Nguồn: Getty Images)

Theo nhận định của CNN, cuộc đua AI Mỹ-Trung mang nhiều nét tương đồng với cuộc đối đầu hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh: nguy cơ cùng bị hủy diệt từng buộc các quốc gia phải ngồi vào bàn đàm phán để thiết lập luật chơi chung. Giờ đây, cả Washington và Bắc Kinh cũng đang chật vật tìm điểm cân bằng giữa bài toán thúc đẩy đột phá và kiểm soát rủi ro, trong bối cảnh cuộc đua đang tiến sát một bước ngoặt công nghệ khó đoán định.

Trung Quốc tăng tốc thu hẹp khoảng cách

Trong khi Mỹ hạn chế Trung Quốc tiếp cận các loại chip bán dẫn tiên tiến, các công ty tại Bắc Kinh lại tìm cách khắc phục bằng cách cải thiện phần mềm và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.

“Không thể cạnh tranh về chip cao cấp, họ phải bù đắp bằng cách cải thiện phần mềm và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn”, ông David Bellman, Giám đốc Sản phẩm tại công ty phân tích dữ liệu SynMax, nhận định.

Tháng 2/2025, mô hình AI DeepSeek của Trung Quốc chỉ kém khoảng 0,4% so với mô hình hàng đầu của OpenAI trong một số bài kiểm tra. Theo Báo cáo Chỉ số AI năm 2026 của Đại học Stanford, khoảng cách giữa các mô hình AI hàng đầu của Mỹ và Trung Quốc hiện đã được thu hẹp đáng kể. Trung Quốc vẫn đang tiếp tục đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng AI, mô hình ngôn ngữ lớn, robot và tự động hóa.

Theo các nhà nghiên cứu Đại học Virginia, điểm mạnh của Trung Quốc là khả năng tập trung và huy động nguồn lực trên quy mô lớn. Cách làm này giúp Bắc Kinh đẩy nhanh phát triển công nghệ và mở rộng ảnh hưởng.

Tuy nhiên, sự can thiệp tập trung này cũng mang lại điểm nghẽn. Vì AI phải phục vụ các định hướng của nhà nước, các hệ thống công nghệ của Trung Quốc bị chi phối nặng nề bởi yêu cầu kiểm soát chính trị. Điều này lý giải vì sao các đạo luật của Bắc Kinh chủ yếu nhắm vào việc kiểm duyệt và sàng lọc nội dung do AI tạo ra.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện trong quan điểm của Bộ trưởng Bộ An ninh quốc gia Trung Quốc Trần Nhất Tân. Trong một bài viết trên tạp chí China Cyberspace, ông cho rằng Trung Quốc cần duy trì vị thế dẫn đầu và khả năng kiểm soát AI, đồng thời cảnh giác trước khả năng Mỹ sử dụng công nghệ này để tạo lợi thế trong an ninh mạng, tình báo và tuyên truyền.

Mỹ đứng trước bài toán kiểm soát AI

Tại Mỹ, nhiều lãnh đạo ngành AI đang kêu gọi giảm tốc độ phát triển và tăng các biện pháp kiểm soát an toàn. Ông Dario Amodei, Giám đốc điều hành công ty AI Anthropic, đề xuất các công ty cho phép bên thứ ba giám sát việc phát triển và đánh giá an toàn của các mô hình AI. Một số lãnh đạo khác cũng ủng hộ tăng cường các biện pháp an toàn.

Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump lo ngại việc giảm tốc độ phát triển có thể khiến Mỹ mất lợi thế trước Trung Quốc.

Theo ông Andrew Chin, giáo sư luật tại Đại học North Carolina, Mỹ vẫn có lợi thế về các mô hình AI tiên tiến, đầu tư tư nhân và hạ tầng trung tâm dữ liệu.

Dù vậy, Mỹ cũng gặp khó khăn trong việc mở rộng hạ tầng tính toán để đáp ứng nhu cầu phát triển AI. Các dự án trung tâm dữ liệu bị chậm tiến độ do thiếu nhân lực, vật liệu, chip và giấy phép, cùng chi phí vốn cao và sự phản đối của người dân.

Đại biểu tham dự Hội nghị Pro-Human Assembly, sự kiện kêu gọi tăng cường giám sát và kiểm soát sự phát triển của AI tại Washington D.C., Mỹ, ngày 15/9. (Nguồn: Getty Images)

Vấn đề lớn hơn là chưa ai biết AI phải phát triển đến mức nào mới có thể gây ra thảm họa. Ông Vincent Conitzer, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Carnegie Mellon, cho rằng hiện chưa thể xác định liệu AI đã đạt đến mức nguy hiểm hay chưa. Điều này khiến việc xây dựng quy định trở nên khó khăn, bởi các nhà quản lý chưa có cơ sở rõ ràng để xác định mức độ phát triển nào cần được kiểm soát.

Theo các chuyên gia, hạ tầng AI chậm tiến độ mang lại cho Mỹ “khoảng đệm” thời gian để đánh giá rủi ro. Tuy nhiên, tận dụng khoảng thời gian này để xây dựng các quy định kiểm soát AI mới là điều quan trọng.

Tìm điểm cân bằng

Giám đốc điều hành công ty AI Anthropic Dario Amodei, cho rằng Mỹ cần duy trì lợi thế trước Trung Quốc nhưng không nên phát triển AI nhanh hơn mức cần thiết. Theo ông Amodei, cách tiếp cận này sẽ giúp Mỹ có thể tạo điều kiện đưa Trung Quốc vào các cuộc đàm phán về quy tắc quản lý AI toàn cầu.

Global Times của Trung Quốc gọi đề xuất của ông Amodei là “kịch bản Chiến tranh Lạnh”, đồng thời đánh giá đề xuất này có thể nhằm hạn chế sự phát triển AI của Trung Quốc.

Dù vậy, giới quan sát nhận định, Trung Quốc cũng có những lo ngại nhất định về việc AI có thể vượt khỏi khả năng kiểm soát và gây bất ổn cho hệ thống chính trị, xã hội. Ông Philip Potter, Giám đốc Viện Dữ liệu và chính sách an ninh quốc gia thuộc Đại học Virginia, cho biết đây có thể là mối quan tâm thực tế của giới lãnh đạo Trung Quốc.

Theo ông Potter, Mỹ và Trung Quốc có thể hợp tác xây dựng các cơ chế kiểm soát AI, trong đó khu vực tư nhân hạn chế tốc độ phát triển, còn các dự án phục vụ nhà nước và an ninh quốc gia được tách riêng.

Tìm điểm cân bằng giữa việc duy trì vị thế chiến lược và kiểm soát rủi ro công nghệ là bài toán khó khi Mỹ và Trung Quốc vẫn đang cạnh tranh gay gắt. Cả Washington và Bắc Kinh đều muốn tìm cách ngăn đối phương giành lợi thế quá lớn, nhưng cùng chia sẻ một mục tiêu chung: tránh phát triển những hệ thống AI mà con người không thể hiểu hoặc kiểm soát một cách đáng tin cậy.