Cuộc đua cao điểm 90 ngày đêm làm sạch dữ liệu đất đai: Dữ liệu phải tìm được đúng chủ cho từng thửa đất

Điểm chung của hai luồng ý kiến

Trong phiên thảo luận của Quốc hội vào cuối tháng 10 về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM, dẫn kết quả khảo sát trên VNeID cho thấy hơn 67% người trả lời ủng hộ việc công chứng bắt buộc đối với các giao dịch quyền sử dụng đất; khi thảo luận ở tổ, 37/39 thành viên tán thành đưa quy định này vào luật.

Dự thảo do Chính phủ trình Quốc hội đề nghị giao Chính phủ quy định loại hợp đồng, giao dịch về đất đai phải công chứng, chứng thực. Giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, đề xuất này nhằm phù hợp với lộ trình chuyển đổi số và kết nối dữ liệu đất đai. Bộ trưởng cũng nhấn mạnh nguyên tắc cơ quan Nhà nước không được yêu cầu người dân nộp lại giấy tờ đã có trong cơ sở dữ liệu, và việc yêu cầu bổ sung hồ sơ, nếu có, "chỉ được thực hiện một lần".

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng giải trình trước Quốc hội về dự án Luật Đất đai (sửa đổi)

Luồng ý kiến thứ nhất đặt trọng tâm vào sức mạnh của dữ liệu. Đại biểu Tạ Đình Thi, Đoàn đại biểu Quốc hội Hà Nội, đề nghị giao dịch, thủ tục đất đai được thực hiện trên nền tảng số, dữ liệu cập nhật theo thời gian thực, liên thông với dữ liệu dân cư, thuế, công chứng và ngân hàng, không yêu cầu người dân cung cấp lại thông tin cơ quan Nhà nước đã có. Đồng thời đề nghị làm rõ giá trị pháp lý của giấy chứng nhận điện tử trong chuyển nhượng, thế chấp và giải quyết tranh chấp tại Tòa án.

Luồng ý kiến thứ hai đề nghị ghi thẳng vào luật các giao dịch bắt buộc công chứng. Đại biểu Đỗ Thị Việt Hà, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh, cho rằng "công chứng không phải rào cản cải cách thủ tục hành chính mà là một cấu phần của chuyển đổi số". Trước đó, khi thảo luận ở tổ ngày 22/10, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà, Đoàn đại biểu Quốc hội Hà Nội, lập luận rằng dữ liệu đất đai và VNeID xác nhận danh tính và thông tin thửa đất, nhưng không đánh giá được năng lực hành vi, sự tự nguyện, nguy cơ bị lừa dối hay tài sản chung vợ chồng; vì thế "không thể đánh đồng xác thực dữ liệu địa chính với an toàn pháp lý của giao dịch dân sự".

Hai luồng ý kiến này không đối lập về nền tảng. Cả hai đều mặc nhiên thừa nhận một tiền đề: dữ liệu đất đai phải xác nhận chính xác danh tính người sử dụng đất và thông tin thửa đất. Phía ủng hộ số hóa coi đó là điểm xuất phát để giảm giấy tờ. Phía bảo vệ công chứng coi đó là phần việc dữ liệu đã làm được và chỉ tranh luận về phần việc còn lại.

Chuyên viên Văn phòng Đăng ký đất đai rà soát cơ sở dữ liệu đất đai

Dữ liệu đã chuyển động nhanh ngay trong lúc nghị trường tranh luận. Theo Báo cáo số 12486 ngày 29/10/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), tính đến ngày 28/10, số thửa đạt tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống" đã lên 55.650.555. Như vậy, chỉ trong khoảng 4 tuần, số thửa đạt chuẩn tăng thêm khoảng 8,8 triệu. Nhưng cũng theo báo cáo này, vẫn còn hơn 14,65 triệu thửa đã có dữ liệu nhưng chưa đạt tiêu chí. Trong số những vướng mắc được nêu ra, có hai nhóm không thể giải quyết bằng tốc độ: chủ sử dụng đất không xác minh được và người đứng tên đã mất nhưng chưa khai nhận thừa kế.

Đi tìm chủ cho những thửa đất "vắng chủ"

Ở cơ sở, việc đi tìm chủ cho những thửa đất này đang diễn ra bằng những cách rất cụ thể. Tại phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk, UBND phường thông báo tìm người sử dụng đối với các thửa đất chưa xác định được chủ hoặc không liên hệ được, nhận hồ sơ đến ngày 31/10/2026, theo Thông báo số 619/TB-UBND ngày 15/10/2026. Trong việc này, Công an phường xác thực thông tin công dân với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hỗ trợ truy tìm nơi cư trú của người sử dụng đất hoặc người thừa kế khi cần thiết.

Mô hình tương tự đã được áp dụng từ trước ở nhiều địa phương. Tại Hà Tĩnh, Công an tỉnh xác minh thông tin chủ sử dụng và đối khớp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, còn "Công an cấp xã trực tiếp hỗ trợ xử lý những trường hợp sai lệch thông tin". Tại xã Thượng Đức, sau 15 ngày, 768 trên 3.198 thửa đất, tương đương 24,12%, đã được xác định chủ. Tỷ lệ này cho thấy đây là phần việc chậm, đòi hỏi kiên trì, không thể giải quyết trong một đợt cao điểm.

Người dân thực hiện thủ tục đăng ký tại Văn phòng Đăng ký đất đai TPHCM

Ở những trường hợp này, vai trò của Công an cơ sở không thể thay thế. Cán bộ địa chính nắm hồ sơ thửa đất, nhưng chính Công an phường, xã mới nắm thông tin cư trú, nhân thân, biết một công dân đã chuyển đi đâu, đã qua đời hay chưa, ai là thân nhân. Khi dữ liệu dân cư được dùng làm chuẩn đối chiếu, mỗi thửa đất "vắng chủ" được tìm ra chủ là một hồ sơ được kéo từ vùng xám vào vùng có thể tin cậy.

Với TPHCM, nhiệm vụ đối chiếu ấy đã được giao từ ngày phát động đợt cao điểm. Ngày 03/9, Công an thành phố được đề nghị rà soát, đối chiếu thông tin người sử dụng đất, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, xác thực thông tin và trả kết quả kịp thời.

Một quyết định hành chính mới có thể giúp nhóm hồ sơ thừa kế được giải quyết thuận lợi hơn. Theo Quyết định số 7069/QĐ-UBND của UBND TPHCM, người dân có thể nộp hồ sơ đăng ký biến động quyền sử dụng đất, trong đó có biến động do thừa kế, tại bất kỳ chi nhánh nào của Văn phòng Đăng ký đất đai hoặc tại Văn phòng Đăng ký đất đai Thành phố, không phụ thuộc nơi có đất; quyết định cũng yêu cầu cơ quan giải quyết "không tự đặt thêm giấy tờ ngoài quy định". Ví dụ được nêu là một người dân ở Củ Chi có đất tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, trước đây phải đến chi nhánh phụ trách nơi có đất, nay có thể nộp tại chi nhánh bất kỳ. Với một siêu đô thị sau sắp xếp địa giới, việc bỏ ràng buộc địa giới là một bước giảm đáng kể rào cản để các gia đình hoàn tất thủ tục, qua đó giúp dữ liệu đất đai được cập nhật đúng chủ.

Có thể hình dung một lối tắt: tập trung vào những thửa dễ để đạt tỷ lệ, để lại những thửa khó cho sau này. Nhưng chính những thửa khó lại là nơi rủi ro pháp lý tập trung nhiều nhất. Một thửa đất có người đứng tên đã mất mà chưa khai thừa kế, hay một thửa chưa xác định được chủ, là khoảng trống mà kẻ gian có thể lợi dụng.

Thực tế đã cho thấy kẻ gian sẵn sàng khai thác mọi khoảng trống về giấy tờ đất đai. Tại Cần Thơ, ngày 05/10/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.Cần Thơ đã khởi tố bị can Thạch P. về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản"; đối tượng tự xưng làm việc tại cơ quan Nhà nước, có quen biết để làm nhanh sổ đỏ, nhận 190 triệu đồng rồi giao cho bị hại một giấy chứng nhận giả. Cơ quan Công an khuyến cáo người dân kiểm tra tính xác thực của giấy chứng nhận với cơ quan có thẩm quyền, không chỉ dựa vào hình thức bên ngoài. Khi dữ liệu đất đai đúng và đủ, việc kiểm tra ấy trở nên dễ dàng; khi dữ liệu còn khoảng trống, rủi ro vẫn còn đó.

Đây cũng là lý do lập luận của đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà và lập luận của đại biểu Tạ Đình Thi, dù khác về giải pháp, cùng dẫn đến một kết luận chung. Dù Quốc hội chọn ghi thẳng giao dịch bắt buộc công chứng vào luật hay giao Chính phủ quy định theo lộ trình số hóa, công chứng viên, Ngân hàng hay Tòa án đều sẽ phải đối chiếu với cùng một nguồn dữ liệu gốc. Nguồn ấy càng sạch, mọi phương án càng an toàn. Vì vậy, ở các phường, xã, lời giải cho những thửa đất "vắng chủ" vẫn phải được tìm từng hồ sơ một, bằng sự phối hợp giữa cán bộ địa chính và Công an cơ sở.