Cuộc đua học thuật toàn cầu: Trung Quốc vươn mạnh, Mỹ đối mặt nguy cơ tụt hậu

Các chuyên gia cảnh báo vị thế dẫn đầu của đại học Mỹ trong hệ thống học thuật toàn cầu có thể bị thu hẹp trong những năm tới. Ảnh: WSJ

Trong nhiều thập niên, các trường đại học Mỹ giữ vai trò trung tâm của hệ thống tri thức toàn cầu, thống trị hầu hết các bảng xếp hạng quốc tế về nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, những dữ liệu mới nhất cho thấy trật tự quen thuộc này đang dần thay đổi, khi các trường đại học Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ, trong lúc nhiều cơ sở giáo dục hàng đầu của Mỹ có dấu hiệu chững lại và tụt hạng.

Theo các bảng xếp hạng toàn cầu dựa trên sản lượng và tác động nghiên cứu, Trung Quốc hiện là quốc gia có tốc độ thăng tiến nhanh nhất. Trong khi đó, Mỹ, dù vẫn sở hữu nhiều trường đại học hàng đầu, đang đánh mất dần ưu thế tương đối trong bối cảnh cạnh tranh học thuật ngày càng gay gắt.

Đại học Chiết Giang ở Hàng Châu, Trung Quốc, hiện đang đứng đầu bảng xếp hạng toàn cầu về sản lượng nghiên cứu, vượt qua Đại học Harvard. Ảnh: The New York Times

Một trong những minh chứng rõ nét nhất cho xu hướng này là Leiden Rankings, bảng xếp hạng do Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ (CWTS) thuộc Đại học Leiden (Hà Lan) xây dựng, dựa trên số lượng và mức độ trích dẫn của các công bố khoa học.

Nếu như vào đầu những năm 2000, bảy trong số mười trường đứng đầu bảng xếp hạng này là của Mỹ, với Harvard giữ vị trí số một, thì hiện nay cục diện đã thay đổi đáng kể. Đại học Chiết Giang của Trung Quốc đang đứng đầu bảng, và có tới bảy trường đại học Trung Quốc góp mặt trong top 10. Harvard hiện xếp thứ ba và là trường Mỹ duy nhất còn giữ vị trí gần nhóm dẫn đầu, dù vẫn đứng đầu về số lượng các công bố khoa học được trích dẫn nhiều.

Đáng chú ý, sự tụt hạng của các trường Mỹ không xuất phát từ việc sản lượng nghiên cứu suy giảm. Nhiều trường danh tiếng như Stanford, Johns Hopkins, UCLA hay Đại học Michigan hiện sản xuất nhiều công trình khoa học hơn so với hai thập niên trước. Tuy nhiên, tốc độ gia tăng nghiên cứu của các trường Trung Quốc còn nhanh hơn nhiều, khiến khoảng cách tương đối ngày càng nới rộng.

Harvard vẫn giữ vị trí hàng đầu trong một số bảng xếp hạng toàn cầu khác, nhưng các nhà lãnh đạo của trường đã cảnh báo rằng việc cắt giảm ngân sách liên bang đang đe dọa đến năng suất nghiên cứu của trường. Ảnh: The New York Times

Theo các chuyên gia, thành công của Trung Quốc trong lĩnh vực giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học gắn liền với chiến lược đầu tư dài hạn và nhất quán. Trong vòng hai thập niên qua, Trung Quốc đã rót hàng tỷ USD vào các trường đại học, xây dựng cơ sở vật chất hiện đại, mở rộng quy mô đào tạo sau đại học và thu hút nhân tài trong và ngoài nước.

Trái ngược với đà đầu tư mạnh mẽ của Trung Quốc, các trường đại học Mỹ đang đối mặt với nhiều sức ép mới, đặc biệt là việc cắt giảm các khoản tài trợ nghiên cứu từ ngân sách liên bang trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump.

Chính quyền Mỹ cho rằng việc cắt giảm nhằm loại bỏ lãng phí và điều chỉnh định hướng nghiên cứu, song giới học thuật cảnh báo hệ quả lâu dài có thể rất nghiêm trọng. Lãnh đạo nhiều trường đại học Mỹ cho rằng việc thu hẹp nguồn tài trợ sẽ làm giảm khả năng tiến hành các nghiên cứu quy mô lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng và chất lượng các công bố khoa học trong tương lai.

Bên cạnh đó, các chính sách siết chặt nhập cư và hạn chế đi lại cũng khiến Mỹ kém hấp dẫn hơn đối với sinh viên và học giả quốc tế. Số liệu cho thấy lượng sinh viên quốc tế nhập học tại Mỹ trong năm 2025 giảm mạnh so với năm trước, làm dấy lên lo ngại về khả năng duy trì vị thế trung tâm tri thức toàn cầu của hệ thống đại học Mỹ.

Các trường đại học Mỹ đối mặt với nhiều sức ép mới trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump. Ảnh: SBS

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng những tác động tiêu cực từ việc cắt giảm tài trợ sẽ không phản ánh ngay lập tức trong các bảng xếp hạng. Do chu kỳ nghiên cứu thường kéo dài nhiều năm, sản lượng công bố hiện nay chủ yếu là kết quả của các dự án đã được khởi động từ trước.

Mặt khác, các trường đại học Mỹ vẫn giữ lợi thế trong những bảng xếp hạng có tiêu chí rộng hơn, bao gồm danh tiếng học thuật, chất lượng giảng dạy, sức hút tuyển sinh và đội ngũ giảng viên đoạt giải Nobel. Trong bảng xếp hạng Times Higher Education năm 2026, Mỹ vẫn chiếm 7 trong top 10 trường hàng đầu thế giới, dù số lượng các trường Mỹ tụt hạng nhiều hơn số trường tăng hạng.

Tuy nhiên, xu hướng dài hạn cho thấy sự “bào mòn” dần vị thế thống trị của Mỹ trong giáo dục đại học, trong khi các quốc gia châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, Hàn Quốc và Hong Kong (Trung Quốc), ngày càng khẳng định vai trò trên bản đồ học thuật toàn cầu. Theo các nhà giáo dục và chuyên gia, sự dịch chuyển này không chỉ là vấn đề của riêng các trường đại học Mỹ, mà còn ảnh hưởng tới vị thế chung của nước Mỹ.

“Có rủi ro là xu hướng này sẽ tiếp diễn và dẫn tới sự suy giảm”, ông Phil Baty, Giám đốc phụ trách các vấn đề toàn cầu của Times Higher Education nhận định. “Tôi dùng từ “suy giảm” một cách rất thận trọng. Không phải là các trường Mỹ đang trở nên tệ hơn một cách rõ rệt, mà là do cạnh tranh toàn cầu: các quốc gia khác đang tiến bộ nhanh hơn”.

Dù các trường đại học Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái tri thức toàn cầu, những biến động trong các bảng xếp hạng cho thấy cuộc cạnh tranh học thuật đang bước sang giai đoạn mới. Khi đầu tư cho khoa học và giáo dục ngày càng gắn chặt với sức mạnh quốc gia, xu hướng trỗi dậy của các trường đại học ở Trung Quốc và nhiều nước đặt ra thách thức không nhỏ đối với vị thế lâu nay của Mỹ, đồng thời cho thấy bản đồ giáo dục đại học thế giới đang được định hình lại theo hướng đa cực hơn.

Hồng Nhung