Cuộc đua khoáng sản chiến lược đặt châu Âu trước bài toán nguồn nước

Ảnh minh họa: TTXVN

Mỏ khoáng sản và áp lực lên những vùng thiếu nước

Theo phân tích của tổ chức Watershed Investigations, hơn một nửa trong số 33 dự án khai thác mới hoặc mở rộng được EU xếp vào nhóm “dự án chiến lược” theo Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng nằm tại các khu vực đã trải qua tình trạng khô hạn trong suốt hai thập kỷ qua, dựa trên dữ liệu vệ tinh của NASA.

Dữ liệu của EU cũng cho thấy gần một nửa số dự án này nằm ở các khu vực từng xảy ra hạn hán trong ba tháng gần đây, trong khi khoảng một phần tư tọa lạc tại những nơi được xếp vào nhóm thiếu nước.

Ngành khai thác mỏ vốn tiêu thụ lượng nước rất lớn để chế biến quặng, kiểm soát bụi, xử lý chất thải và bơm thoát nước trong quá trình khai thác. Dù nhiều dự án hiện đại áp dụng công nghệ tái chế nước, nhu cầu sử dụng vẫn rất cao, đặc biệt tại các khu vực vốn đang chịu áp lực về nguồn nước.

Trong số các dự án được lựa chọn, sáu mỏ nằm tại những khu vực khan hiếm nước nghiêm trọng ở Tây Ban Nha. Các dự án khác được triển khai tại Bồ Đào Nha và Hy Lạp. Đây đều là những quốc gia nằm trong nhóm có tình trạng căng thẳng nguồn nước nghiêm trọng nhất châu Âu theo đánh giá của Cơ quan Môi trường châu Âu.

Năm 2024, vùng Catalonia của Tây Ban Nha phải ban bố tình trạng khẩn cấp do hạn hán nghiêm trọng chưa từng có. Tại Andalucía, các biện pháp hạn chế sử dụng nước cũng được áp dụng.

Trong khi đó, chương trình quan sát Trái đất của EU ghi nhận tới 96% diện tích Bồ Đào Nha từng rơi vào tình trạng hạn hán nghiêm trọng hoặc cực kỳ nghiêm trọng trong năm 2022.

Một số dự án đã vấp phải phản ứng mạnh từ các tổ chức môi trường. Tổ chức Ecologistas en Accíon đang phản đối quyết định của EC về việc công nhận cả sáu dự án tại Tây Ban Nha là “dự án chiến lược”, cho rằng các nguy cơ đối với nguồn nước, đa dạng sinh học và khu vực được bảo vệ chưa được đánh giá đầy đủ.

Cuộc đua khoáng sản và sức ép môi trường

Nhu cầu toàn cầu đối với các khoáng sản quan trọng đã tăng gấp ba lần kể từ năm 2010 khi các quốc gia đẩy mạnh đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, xe điện, năng lượng tái tạo và công nghiệp quốc phòng.

Các dự báo cho thấy nhu cầu này có thể tăng hơn gấp đôi vào năm 2030. Riêng nhu cầu đối với than chì, lithium và coban được dự báo sẽ tăng gần 500% vào năm 2050 so với năm 2020.

Trước lo ngại về sự phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, EU đã lựa chọn 47 dự án khai thác, chế biến và tái chế làm “dự án chiến lược”, trong đó có 33 dự án khai thác mỏ. Danh hiệu này giúp các dự án được ưu tiên trong quá trình cấp phép và có cơ hội tiếp cận nguồn hỗ trợ tài chính từ EU.

Tuy nhiên, giới môi trường cho rằng tốc độ phát triển không nên đánh đổi bằng việc nới lỏng các tiêu chuẩn bảo vệ tài nguyên nước.

Brussels hiện cũng đang xem xét sửa đổi Chỉ thị khung về nước (WFD), đạo luật được xem là nền tảng trong bảo vệ sông ngòi, nước ngầm và vùng đất ngập nước của EU. Mục tiêu được nêu ra là giảm các rào cản cấp phép và tạo điều kiện tiếp cận nguồn nguyên liệu chiến lược.

Hiệp hội khai khoáng và kim loại châu Âu Euromines là một trong những bên tích cực thúc đẩy các thay đổi này. Tổ chức này đề xuất gia hạn thời gian đáp ứng các mục tiêu chất lượng nước, điều chỉnh cách áp dụng nguyên tắc “không suy thoái” đối với các nguồn nước và tăng tính chắc chắn pháp lý cho các dự án khai thác.

Cảnh báo về những rủi ro lâu dài

Các nhóm bảo vệ môi trường lo ngại việc sửa đổi luật có thể làm suy yếu các cơ chế bảo vệ hiện có. Tuy nhiên, Euromines bác bỏ quan điểm này và khẳng định những đề xuất trên không phải là “giấy phép gây ô nhiễm”.

Người phát ngôn của hiệp hội cho biết mục tiêu của ngành là duy trì các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường mạnh mẽ đồng thời bảo đảm tính rõ ràng và khả năng dự báo cho cơ quan cấp phép cũng như nhà đầu tư.

Về phía mình, Ủy ban châu Âu cho biết các dự án chiến lược đều được đánh giá bởi các chuyên gia độc lập và vẫn phải tuân thủ đầy đủ luật môi trường của EU. Cơ quan này khẳng định việc rà soát Chỉ thị khung về nước sẽ hướng tới cân bằng giữa nhu cầu tiếp cận nguyên liệu chiến lược với yêu cầu bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Dù vậy, kế hoạch sửa đổi các quy định bảo vệ nguồn nước vẫn vấp phải nhiều lo ngại từ giới chuyên gia và các tổ chức môi trường. Nhiều ý kiến cho rằng hiện chưa có đủ bằng chứng cho thấy các quy định hiện hành đang thực sự cản trở sự phát triển của các dự án khai khoáng.

Các chuyên gia cảnh báo việc nới lỏng các biện pháp bảo vệ có thể làm suy giảm khả năng chống chịu của hệ thống nguồn nước, gia tăng áp lực lên các cộng đồng địa phương và làm phát sinh những chi phí môi trường, kinh tế trong dài hạn.

Đặc biệt, việc đẩy nhanh hoạt động khai thác tại các khu vực vốn đang khan hiếm nước được đánh giá tiềm ẩn nhiều rủi ro. Dù có thể mang lại lợi ích kinh tế trước mắt, các sự cố môi trường nếu xảy ra có thể gây tác động lâu dài đối với nguồn nước, hệ sinh thái và đời sống người dân.

Trong khi đó, một số doanh nghiệp khai khoáng bác bỏ các cáo buộc cho rằng dự án của họ sẽ gây áp lực quá mức lên nguồn nước. Họ cho biết các kế hoạch đều đi kèm hệ thống tái chế nước khép kín, chương trình giám sát môi trường và các đánh giá tác động nghiêm ngặt nhằm giảm thiểu rủi ro.