Cuộc đua ngân hàng số không còn ở thuật toán mà nằm ở 'tử huyệt' dữ liệu

Tại Hội thảo “AI và quản trị dữ liệu trong hoạt động ngân hàng” diễn ra ngày 5/8, các chuyên gia cho rằng ngành tài chính rời xa kỷ nguyên số hóa thuần túy để tiến thẳng tới mô hình Ngân hàng AI (AI-native banking). Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội là những thách thức khốc liệt về quản trị và hành lang pháp lý.

TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng, nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo hiện nay không còn giới hạn ở các ứng dụng tương tác thông thường mà đã hiện diện trực tiếp tại các lĩnh vực cốt lõi. AI tham gia xử lý những bài toán kinh doanh phức tạp, trải dài từ tài trợ thương mại, thanh toán xuyên biên giới cho đến quản lý tài sản.

Ông Đào Minh Tú nhấn mạnh cuộc đua ngân hàng số hiện nay thực chất là cuộc đua về chất lượng dữ liệu, năng lực quản trị toàn diện và niềm tin số từ khách hàng.

Theo ông Tú, công nghệ này mang lại giá trị thực tế hàng ngày thông qua việc kiến tạo năng lực siêu cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng. Đồng thời, AI còn thúc đẩy tài chính toàn diện bằng cách khai thác dữ liệu hành vi chuẩn mực để mở rộng biên độ đánh giá rủi ro, giúp hàng triệu khách hàng dưới chuẩn truyền thống có thể tiếp cận nguồn vốn hợp pháp.

Dù tiềm năng là vô hạn, nhưng Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng cảnh báo mối quan hệ giữa AI và dữ liệu là quan hệ hữu cơ hai chiều không thể tách rời. Chất lượng dữ liệu đóng vai trò quyết định năng lực tư duy của AI. Trong trường hợp dữ liệu bị phân mảnh hoặc thiếu nhất quán, các mô hình thuật toán sẽ kế thừa và khuếch đại các sai lệch cũ, từ đó tạo ra những quyết định thiên lệch đầu ra, gây xâm phạm quyền lợi khách hàng và đẩy ngân hàng đối mặt với rủi ro phi tài chính nghiêm trọng.

Số liệu thực tế cho thấy một nền tảng quản trị dữ liệu kém hiệu quả sẽ tiêu tốn trung bình 30% tổng thời gian làm việc vô ích của tổ chức. Quản trị dữ liệu đã chạm tới “điểm bùng phát”, nơi nó có thể đóng vai trò là đòn bẩy chiến lược hoặc trở thành điểm nghẽn làm đổ vỡ mọi tham vọng AI.

Trước thực trạng đó, TS. Đào Minh Tú cho rằng các ngân hàng bắt buộc phải dịch chuyển tư duy sang mô hình quản trị dữ liệu tăng cường bằng AI. Mô hình này được thiết kế theo cấu trúc 3 chiều bao gồm quản trị phục vụ AI, quản trị bằng AI và cuối cùng là quản trị đối với chính các mô hình AI. Ông nhấn mạnh cuộc đua ngân hàng số hiện nay thực chất là cuộc đua về chất lượng dữ liệu, năng lực quản trị toàn diện và niềm tin số từ khách hàng.

Để đáp ứng sự thay đổi này, Việt Nam đang nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý. Chẳng hạn, Luật Trí tuệ nhân tạo đã xác lập nguyên tắc cốt lõi là AI phải phục vụ con người và không được thay thế thẩm quyền hay trách nhiệm của con người. Luật đặt ra nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với các ứng dụng AI trong tài chính – vốn thuộc nhóm rủi ro cao – phải thực hiện đánh giá tác động, thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ và lưu vết nhật ký toàn trình để phục vụ công tác hậu kiểm.

Cụ thể hóa các quy định này, ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam), cho biết Ngân hàng Nhà nước đang xây dựng dự thảo Thông tư quy định về an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện triển khai AI. Dự thảo bao gồm 5 chương với 26 điều, tập trung vào các nhóm nội dung lớn là bảo đảm an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện triển khai hệ thống AI.

Một nội dung trọng tâm của dự thảo là việc phân loại hệ thống AI theo các mức độ rủi ro khác nhau, bao gồm rủi ro cao, rủi ro trung bình và rủi ro thấp. Ông Hoàng Minh Tiến cho biết trong lĩnh vực ngân hàng, có hai nhóm hệ thống AI thuộc diện rủi ro cao là hệ thống tự động thực hiện giao dịch điện tử và hệ thống tự động quyết định cấp tín dụng.

Đối với các giao dịch thanh toán, AI chỉ được phép tự động ra quyết định trong một hạn mức nhất định. Cụ thể, ngưỡng này là từ 10 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng đối với khách hàng cá nhân và từ 50 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng đối với khách hàng tổ chức. Những giao dịch có giá trị vượt ngưỡng này sẽ không được phép để AI tự động thực hiện.

Bên cạnh hạn mức giao dịch, dự thảo đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát của con người. Theo đó, bộ phận giám sát phải có quyền điều chỉnh hoặc tạm dừng quyết định của AI khi cần thiết, đồng thời phải thiết lập cơ chế ngắt khẩn cấp đối với các trường hợp phát sinh sự cố nghiêm trọng.

Về quản trị vận hành, dự thảo áp dụng mô hình 3 tuyến bảo vệ chặt chẽ, bắt đầu từ tuyến phát triển - vận hành, tiếp nối bởi tuyến quản lý rủi ro - tuân thủ và cuối cùng là tuyến kiểm toán nội bộ. TS. Đào Minh Tú khẳng định định hướng của Ngân hàng Nhà nước là đổi mới sáng tạo phải đi liền với an toàn hệ thống, bởi quản trị tốt không phải để kìm hãm mà để ngành ngân hàng tự tin tăng tốc một cách có trách nhiệm.