Cuộc đua thâu tóm mỏ khoáng sản và trật tự quyền lực mới

Cuộc đua thâu tóm gốc rễ tài nguyên diễn ra trong bối cảnh các lệnh trừng phạt kỹ thuật và rào cản xuất khẩu giữa Mỹ, EU và Trung Quốc tăng nhiệt mạnh mẽ. Ảnh: WireScreen

Điểm yếu bất ngờ

Sự dịch chuyển âm thầm tại các mỏ quặng Nam Mỹ hay châu Phi không còn dừng lại ở câu chuyện thương mại đơn thuần. Theo báo cáo dữ liệu từ Tập đoàn nghiên cứu Rhodium Group công bố trên Reuters, tổng trị giá các thương vụ thâu tóm mỏ khoáng sản nước ngoài của Trung Quốc trong 3 quý đầu năm đã đạt tới 8,8 tỷ USD. Đây là mức chi tiêu cao kỷ lục cho hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) tài nguyên quốc tế tính từ năm 2018 đến nay.

Song song đó, theo báo cáo theo dõi dòng vốn từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA - International Energy Agency) phối hợp với tổ chức nghiên cứu Climate Energy Finance, tổng vốn đầu tư lũy kế vào các dự án khoáng sản ngoại quốc của Bắc Kinh kể từ năm 2023 đã vượt mốc 120 tỷ USD. Sự bứt phá này đánh dấu bước chuyển từ hợp đồng bao tiêu thương mại sang trực tiếp nắm giữ cổ phần chi phối tài sản vật lý từ gốc.

Khác với giai đoạn thập niên trước, dòng vốn nhà nước Trung Quốc hiện nhắm thẳng vào các mỏ thô cung ứng cho ba trụ cột công nghệ chiến lược: pin xe điện, chất bán dẫn và động cơ phản lực. Theo thống kê chính thức từ IEA, Bắc Kinh hiện đang kiểm soát tới 70% sản lượng khai thác đất hiếm, 90% năng lực phân tách chế biến và trên 90% thị phần sản xuất nam châm vĩnh cửu toàn cầu.

Một công nhân đang đổ kim loại đất hiếm Lanthanum vào khuôn gần thị trấn Damao, thuộc Khu tự trị Nội Mông, Trung Quốc. Ảnh: Reuters

Chiến lược tự vệ

Cuộc đua thâu tóm gốc rễ tài nguyên diễn ra trong bối cảnh các lệnh trừng phạt kỹ thuật và rào cản xuất khẩu giữa Mỹ, EU và Trung Quốc tăng nhiệt mạnh mẽ. Khi các quốc gia phương Tây thắt chặt kiểm soát chip nâng cao, Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM - Ministry of Commerce) cũng liên tục cập nhật danh mục quản lý xuất khẩu khắt khe đối với antimony, tungsten, bismuth và các nhóm đất hiếm nặng.

Bằng việc trực tiếp sở hữu cổ phần chi phối tại các mỏ ở nước ngoài, các tập đoàn nhà nước Trung Quốc tự tay nắm giữ quyền quyết định luồng phân phối, giá bán và sản lượng cung ứng ra thị trường. Theo nhận định của ông Dan Hart, chuyên gia phân tích chính sách năng lượng tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Mỹ, việc kiểm soát đồng thời cả nhà máy luyện kim lẫn mỏ thô từ gốc khiến các nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng của phương Tây gặp bế tắc lớn trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của Bắc Kinh, câu chuyện lại mang một bản chất hoàn toàn khác. Trong các bài phát biểu được Hãng thông tấn Tân Hoa Xã (Xinhua News Agency) ghi nhận, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc (FMPRC - Foreign Ministry of the People's Republic of China) khẳng định các hoạt động đầu tư khoáng sản ra nước ngoài của doanh nghiệp nước này hoàn toàn tuân thủ quy luật thị trường và quy định thương mại quốc tế.

Theo phân tích của Giáo sư Trương Kiệt thuộc Viện Kinh tế Viễn Đông - Đại học Nhân dân Trung Quốc trả lời tờ Global Times, việc gia tăng sở hữu cổ phần mỏ ngoại quốc là bước đi thương mại tự vệ chính đáng. Mục tiêu hàng đầu là bảo vệ an ninh chuỗi cung ứng nội địa và duy trì tính ổn định cho toàn bộ ngành sản xuất toàn cầu trước các rào cản thuế quan và lệnh trừng phạt đơn phương từ phía Mỹ.

Rủi ro chuỗi cung ứng

Tác động từ gọng kìm cung ứng này đã nhanh chóng lan tới các dây chuyền sản xuất tại Việt Nam. Giá nguyên liệu đầu vào như lithium, cobalt và đồng chế biến - phục vụ trực tiếp cho các nhà máy sản xuất pin, linh kiện điện tử và lắp ráp xe điện trong nước - đang chịu áp lực biến động theo sát từng động thái điều tiết từ thị trường Trung Quốc.

Theo báo cáo đánh giá rủi ro từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD - Organisation for Economic Co-operation and Development), sự tập trung quyền sở hữu tài nguyên vào tay các tập đoàn có vốn nhà nước làm tăng đáng kể rủi ro phi thị trường đối với chuỗi giá trị toàn cầu. Khi chi phí nguyên liệu thô biến động mạnh, các doanh nghiệp sản xuất phụ trợ tại Việt Nam đứng trước nguy cơ gia tăng chi phí sản xuất và phụ thuộc sâu hơn vào định giá của các tập đoàn kiểm soát nguồn cung.

Cuộc chiến giành giật kim loại thiết yếu vì vậy không còn dừng lại ở các sàn giao dịch hàng hóa, mà đang trực tiếp định hình lại trật tự quyền lực công nghệ toàn cầu. Từ những mỏ quặng hẻo lánh đến các trung tâm công nghệ bán cầu bên kia, huyết mạch nguyên liệu thô đang chảy qua một hệ thống van điều tiết do các tập đoàn Bắc Kinh nắm giữ.