Cuộc đua 'trụ hạng' của sản phẩm OCOP

Trong quá trình tham gia hỗ trợ, giới thiệu các sản phẩm OCOP tại những chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ và không gian trưng bày sản phẩm địa phương, tôi nhận ra rằng, ở mỗi vùng quê nông thôn mới, sự hiện diện của một doanh nghiệp hay một chủ thể sản xuất OCOP không đơn thuần mang đến một sản phẩm hàng hóa. Đằng sau mỗi sản phẩm là câu chuyện về sinh kế, việc làm, sự đổi thay của đời sống người dân và khát vọng phát triển quê hương. Trong bối cảnh canh tranh thị trường, hơn lúc nào hết, cuộc đua “trụ hạng” sản phẩm OCOP trên sân tiêu dùng cũng đang đến hồi gay cấn.

Kỳ 1: Sản vật “khoác áo” OCOP

Lâu rồi tôi mới có dịp gặp lại Đạt, người em nhanh nhẹn, hoạt bát, từng cùng tôi đi qua hai mùa hội chợ giới thiệu nông sản và hàng Việt tại không gian phố đi bộ Hồ Hoàn Kiếm – nơi luôn sầm uất, nhộn nhịp nhất Thủ đô mỗi dịp cuối tuần. Vẫn phong thái của một người chuyên làm công việc kết nối hàng hóa, Đạt mở lời: “Anh xem có mặt hàng nào phù hợp thì giới thiệu cho em, em tìm cách đưa sang thị trường Trung Quốc”. Nghe câu chuyện của Đạt, tôi chợt nhận ra công việc kết nối nông sản của người em này giờ đã bước sang một hướng đi mới, không còn bó hẹp trong những gian hàng hội chợ như trước.

Chạm mặt những “cò” nông sản

Những người làm công việc kết nối hàng hóa như Đạt thường được gọi bằng cái tên dân dã, có phần trìu mến là “cò” nông sản. Từ khi tham gia hỗ trợ các chủ thể đăng ký, sắp xếp gian hàng tại những hội chợ xúc tiến thương mại, tôi đã có dịp gặp gỡ khá nhiều người làm nghề này. Điểm chung dễ nhận thấy ở họ là phần lớn đều sinh ra, lớn lên tại những vùng quê giàu sản vật, nơi có những mặt hàng nông nghiệp đặc trưng hoặc những sản phẩm làng nghề truyền thống đã gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ.

Khi phong trào xây dựng nông thôn mới phát triển, đặc biệt là từ khi Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) ra đời và ngày càng lan tỏa, những người như Đạt cũng dần chuyển hướng công việc. Từ chỗ đơn thuần tìm kiếm đầu mối, giới thiệu hàng hóa, họ trở thành những người kết nối giữa nhà sản xuất với nhà phân phối, giữa sản phẩm làng quê với thị trường rộng lớn hơn. Lợi thế của họ chính là sự am hiểu về sản vật quê hương, từ củ khoai, củ sắn, con cua, con ốc cho đến những mặt hàng chế biến, sản phẩm làng nghề mang đậm dấu ấn vùng miền.

Qua bàn tay của những người kết nối, nhiều sản phẩm vốn chỉ quen thuộc trong phạm vi làng xã đã có cơ hội bước ra thị trường. Không chỉ được cải tiến về mẫu mã, bao bì, cách thức giới thiệu, những sản phẩm ấy còn từng bước nâng cao giá trị và mở rộng quy mô tiêu thụ. Tuy nhiên, để hàng hóa nông thôn có thể đi đường dài, duy trì sản xuất ổn định và tiếp cận những kênh phân phối chuyên nghiệp, việc xây dựng thương hiệu, hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng, tham gia chương trình OCOP hay phát triển thành sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu ngày càng trở nên cần thiết. Đây cũng chính là những điều kiện quan trọng giúp sản phẩm có thêm cơ hội bước chân vào siêu thị, trung tâm thương mại và tiếp cận đông đảo người tiêu dùng đô thị.

Sản phẩm OCOP có thêm cơ hội bước chân vào siêu thị, trung tâm thương mại và tiếp cận đông đảo người tiêu dùng đô thị.       Ảnh Thăng Long

Sản phẩm OCOP có thêm cơ hội bước chân vào siêu thị, trung tâm thương mại và tiếp cận đông đảo người tiêu dùng đô thị.       Ảnh Thăng Long

Trong hành trình ấy, những người như Đạt đóng vai trò không nhỏ. Họ là cầu nối đưa sản phẩm từ nhà vườn, cơ sở sản xuất, hợp tác xã đến các đầu mối tiêu thụ; giúp người nông dân tìm kiếm thị trường, còn người mua có thêm cơ hội tiếp cận những đặc sản vùng miền. Ngoài Đạt, tôi còn biết Huấn ở Quảng Ninh, Sen Hồng ở Sơn La… Mỗi người một cách làm, một địa bàn hoạt động, nhưng đều có chung mong muốn đưa sản vật quê hương đi xa hơn, tìm được chỗ đứng vững chắc hơn trên thị trường.

Cùng làm với Đạt có Lê Văn Sinh, Sinh được anh chị em tiểu thương gọi là Sinh “gian” (ý chỉ là người chuyên tổ chức cho hàng hóa vào các gian hàng hội chợ trên toàn quốc - PV). Bằng cách nào đó, Sinh có rất nhiều thông tin về các hội chợ kết nối hàng hóa của các bộ, ngành, địa phương tổ chức rồi đứng ra mua sẵn các gian hàng, sau đó mới kết nối với nhiều hộ nông sản, sản phẩm nhỏ lẻ cùng tham gia hội chợ. Chính mối quan hệ mất thiết ấy, nhiều chủ thể OCOP luôn sẵn sàng “bơm” hàng để cho Sinh và mấy anh “cò” luôn dồi dào hàng hóa trưng bày, giới thiệu và kết nối.

Những người như Đạt, Sinh thì thường không cố định với mặt hàng nào cả, họ có thể mang món Tré Bình Định, cá kho Hàng Bè, chả mực Hạ Long, hay đơn giản là quả na, hồng, hay gạo nếp nương Sơn La, bí xanh Bắc Kạn…. đến bất cứ hội chợ nào để giao thương và bán hàng, bớt đi chút chi phí gian hàng, thu một chút lợi nhuận từ những chủ thể có sản vật thành lợi nhuận của riêng mình, Sinh bộc bạch.

Nhưng tham gia trong đội ngũ ấy còn có những người vừa trực tiếp sản xuất ra sản phẩm nông nghiệp nông thôn nhưng họ cũng bán hàng của chính mình, rồi liên kết các hộ với nhau thành mô hình hợp tác xã. Hợp tác xã Hưng Thịnh ở Sơn La là một ví dụ, ban đầu có vài hộ, quá trình đi trưng bày, giới thiệu sản phẩm bán được nhiều hàng hóa, giờ thành đi hội chợ đã là nghề của họ, trong Nam, ngoài Bắc, hễ ở đâu có hội chợ là có mặt hàng nông sản Sơn La, có gian hàng của hợp tác xã.

Có những “đứt gãy” đau thương

Câu chuyện như vậy không có nghĩa là việc giao thương nông sản của các vùng quê luôn “xuôi chèo mát mái”, thời của sản phẩm OCOP rộ lên chứng kiến cảnh khắp nơi người người làm OCOP, nhà nhà làm OCOP đã qua. Người tiêu dùng cũng đã quen, tiêu thụ sản phẩm OCOP, siêu thị, trung tâm thương mại cũng ưu ái nhiều cho mặt hàng, giờ là lúc các chủ thể OCOP hay chính quyền địa phương phải tìm cách khẳng định sự ổn định về chất lượng và số lượng của hàng hóa.

Cách đây chừng 3 năm, trong chuyến công tác về vùng biên viễn Móng Cái - Quảng Ninh, tôi có dịp chứng kiến sự sôi động của phiên kết nối hàng hóa. Móng Cái ngoài sự nổi tiếng của cửa khẩu Ka Long, hàng hóa qua lại quanh năm, chắc nhiều người còn biết tới nới đó còn có đặc sản Lợn Móng Cái. Từ tiếng tăm của lợn Móng Cái mà cũng nhiều hộ bà con cùng giàu lên, họ chăn nuôi, nhân rộng con đặc sản thành hàng thương phẩm, lúc thịnh hành món ngon từ sản vật làng quê cứ bon bon vào nhà hàng, khách sạn sang trọng. Nhiều hộ nuôi lợn Móng Cái có lúc không đủ hàng để bán, món lơn Móng Cái thơm ngon đã về Hà Nội, đi vào mâm cỗ của biết bao gia đình.

Nhiều hộ bà con cùng giàu lên nhờ chăn nuôi, nhân rộng con đặc sản thành hàng thương phẩm tiếng tăm của lợn Móng Cái    Ảnh: Thăng Long

Nhiều hộ bà con cùng giàu lên nhờ chăn nuôi, nhân rộng con đặc sản thành hàng thương phẩm tiếng tăm của lợn Móng Cái    Ảnh: Thăng Long

Bẵng đi thời gian, tôi có dịp trao đổi lại với chủ một trang trại lớn nôi lợn tại Móng Cái thì mội việc đã khác đi rất nhiều. Giờ chị chỉ nuôi cầm chừng, sức tiêu thụ kém, cộng chi phí vật tư, thuốc thú y, dịch bệnh đã bào mòn sức chịu đựng của nông hộ, của hợp tác xã. Mối quan hệ giữa chủ nuôi và và thương lái cứ vì thế mà lỏng lẻo dần, chủ hộ tâm sự.

Trong buổi trao đổi mới đây, tôi được Luật sư Nguyễn Quang Thuận, Giám đốc điều hành Công ty Luật TNHH Pháp lý và truyền thông Hà Nội cho biết, việc một số địa phương có sản vật lâu đời, cây, con đặc sản là điều kiện tốt để bà con phát triển, nhân lên thành sản phẩm để thương mại hóa.  Tuy nhiên, việc đi liền gắn thủ tục pháp lý tạo ra chuỗi giá trị và mô hình sinh kế là vấn đề không phải địa phương nào làm cũng tốt. Khi bán được hàng cũng là lúc xuất hiện sự cạnh tranh, rồi hàng hóa kém chất lượng trà trộn, vi phạm bản quyền, sở hữu trí tuệ… Bên cạnh đó, là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chủ thể OCOP với quy mô gia đình nên vốn, điều kiện đổi mới công nghệ, mở rộng vùng nguyên liệu cũng gặp không ít khó khăn.Vì vậy, Công ty Luật TNHH Pháp lý và truyền thông Hà Nội thời gian qua đã tham gia phối hợp xử lý nhiều việc liên quan, không chỉ giải quyết tranh chấp cá nhân, luật sư như anh Thuận đã tư vấn hỗ trợ thành lập các Hợp tác xã tổ hợp tác nông – lâm nghiệp, làng nghề truyền thống. Có thể nói, vẫn đang tồn tại khoảng trống trong công tác hướng dẫn bà con về đăng ký nhãn hiệu sản phẩm OCOP, ký kết hợp đồng bao tiêu nông sản để bảo đảm bà con không bị ép giá hoặc chịu rủi ro pháp lý trong kinh tế thị trường. Luật sư Thuận cho biết thêm.

Còn tiếp, Kỳ 2: Cuộc đua “trụ hạng” sản phẩm OCOP

Thăng Long

Nguồn Kiểm Toán: https://baokiemtoan.vn/vi/bai-viet/cuoc-dua-tru-hang-cua-san-pham-ocop-