Cuộc khủng hoảng không ngờ trong quá trình chuyển đổi năng lượng sạch toàn cầu

Quá trình chuyển đổi năng lượng sạch toàn cầu đang đối mặt với một rào cản nghiêm trọng mà ít ai ngờ tới: Tình trạng thiếu hụt máy biến áp (transformer) trầm trọng.

Dù các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió và điện mặt trời đã trở nên đủ rẻ để thống lĩnh thị trường, việc thiếu hụt máy biến áp cùng với lưới điện cũ kỹ tại Mỹ và châu Âu đang tạo ra nút thắt cổ chai lớn, đe dọa an ninh năng lượng và làm chậm tiến độ giảm phát thải carbon.

"Trong vài năm qua, điều bắt đầu như một sự khan hiếm dần dần đã biến thành một cuộc khủng hoảng", tạp chí Power Magazine viết gần đây.

Máy biến áp không phải là "ngôi sao" như tấm pin năng lượng mặt trời hay turbine điện gió, nhưng chúng là cầu nối không thể thiếu. Chúng đảm nhận vai trò chuyển đổi điện áp để truyền tải điện hiệu quả từ các trang trại điện gió, mặt trời (thường ở điện áp thấp/trung bình) lên mức cao để đi xa, rồi hạ áp xuống mức phù hợp cho hộ gia đình và công nghiệp.

Không có đủ máy biến áp, điện sạch sản xuất ra không thể hòa lưới một cách hiệu quả, dù các dự án năng lượng tái tạo đã hoàn thành.

Ảnh minh họa.

Theo Wood Mackenzie, nhu cầu máy biến áp điện lực tại Mỹ đã tăng 116% và máy biến áp phân phối tăng 41% kể từ năm 2019. Đến năm 2025, nhập khẩu chiếm tới 80% nguồn cung máy biến áp điện lực và 50% máy biến áp phân phối.

Nguyên nhân chính là do nhiều năm thiếu đầu tư vào sản xuất nội địa, cộng với bùng nổ xây dựng sau đại dịch, nhu cầu điện tăng vọt từ AI, trung tâm dữ liệu, xe điện và điện khí hóa nền kinh tế, cùng biến động giá nguyên liệu như thép điện và đồng.

Hậu quả rất rõ ràng: Các dự án năng lượng tái tạo bị trì hoãn nghiêm trọng vì không thể kết nối lưới kịp thời. Lưới điện cũ kỹ, quá tải dẫn đến nguy cơ mất điện diện rộng – như sự cố lưới điện lan rộng ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha năm 2025, khiến vấn đề cơ sở hạ tầng được chú ý hơn trong chính sách của châu Âu.

CEO Hitachi Energy, Andreas Schierenbeck, cho biết dù công ty đã cam kết đầu tư 1 tỷ USD mở rộng sản xuất tại Mỹ (dựa trên các thỏa thuận được người mua bảo lãnh), nhưng "có lẽ vẫn chưa đủ để lấp khoảng cách cung – cầu". Nhiều khách hàng vẫn giữ thói quen mua sắm giao dịch ngắn hạn, khiến họ khó đặt chỗ sản xuất.

Khủng hoảng này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn mang tính chiến lược. Thời gian giao hàng máy biến áp đã kéo dài vượt mức lịch sử, chi phí leo thang, và nếu không hành động quyết liệt, quá trình chuyển đổi năng lượng sạch có thể bị chậm lại hàng thập kỷ, ảnh hưởng trực tiếp đến các cam kết khí hậu quốc tế.

Để vượt qua thách thức, cần tăng cường sản xuất nội địa, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, và đầu tư mạnh mẽ hơn vào nâng cấp lưới điện. Hitachi Energy là một ví dụ tích cực khi công ty luôn tuân thủ nguyên tắc: Chỉ mở rộng sản xuất khi có cam kết mua chắc chắn. Nhưng các chuyên gia nhấn mạnh rằng hành động từ chính phủ, nhà đầu tư và doanh nghiệp vẫn chưa đủ mạnh mẽ để theo kịp tham vọng.

Như vậy, máy biến áp – dù là "chiến binh" thầm lặng – đang trở thành yếu tố quyết định tốc độ chuyển đổi năng lượng sạch. Nếu không giải quyết được cuộc khủng hoảng thiếu hụt này, giấc mơ về một hệ thống năng lượng bền vững, ít carbon sẽ bị trì hoãn đáng kể.

Minh Đức (Theo Oil Price, Power Magazine)