Cuốn tiểu thuyết khiến tỷ phú Anh dùng xúc xắc để quyết định kinh doanh

Vào đầu thập niên 1970, khi đang bắt đầu những bước đi đầu tiên trong sự nghiệp kinh doanh, Richard Branson tình cờ đọc được The Dice Man - cuốn tiểu thuyết xuất bản năm 1971 của tác giả người Mỹ Luke Rhinehart (bút danh của George Cockcroft).

Thời điểm đó, Branson chỉ mới ngoài 20 tuổi, vừa khởi nghiệp với mảng bán đĩa nhạc qua bưu điện và mở cửa hàng bán lẻ nhỏ. Đến năm 1972, ông chính thức thành lập hãng thu âm Virgin Records - viên gạch nền móng đầu tiên cho sự hình thành của tập đoàn đa quốc gia Virgin Group sau này.

Cuốn sách xuất hiện giữa giai đoạn định hình Virgin

Trong tiểu thuyết The Dice Man, nhân vật chính là một bác sĩ tâm thần luôn cảm thấy ngột ngạt và bế tắc trước cuộc sống quá đỗi quy củ, an toàn và dễ đoán. Để thoát khỏi lối mòn tinh thần đó, ông bắt đầu thử nghiệm một cách sống khác: trước mỗi tình huống, ông liệt kê ra các lựa chọn khả dĩ, đánh số từ 1 đến 6 rồi gieo xúc xắc. Bất kể mặt số nào ngửa lên, kết quả ngẫu nhiên đó sẽ trở thành quyết định cuối cùng buộc ông phải thực hiện.

Cách làm kỳ lạ này nhanh chóng đẩy nhân vật chính vào hàng loạt quyết định bất ngờ, mở ra ý tưởng triết lý trung tâm của cuốn sách: thay vì để những định kiến quen thuộc và nỗi sợ hãi điều khiển hành vi, hãy trao quyền cho sự ngẫu nhiên để mở ra những khả năng mà tư duy thông thường thường vô thức gạt bỏ.

Đối với Branson, cuốn sách xuất hiện đúng vào giai đoạn ông đang nỗ lực tìm kiếm lối đi cho nhãn đĩa Virgin Records non trẻ. Trong ngành công nghiệp âm nhạc đầy cạnh tranh thời bấy giờ, một doanh nhân trẻ thiếu vốn và ít kinh nghiệm như ông phải đối mặt với vô vàn áp lực lựa chọn, như ký hợp đồng với dòng nhạc nào, đặt cược vào nghệ sĩ nào, làm thế nào để tạo ra sự khác biệt...

Bị cuốn hút bởi ý tưởng trong cuốn sách, Branson sau này kể lại rằng ông và các cộng sự từng nghịch ngợm thử đưa phương pháp gieo xúc xắc vào môi trường làm việc thực tế. Khi đứng trước những phương án ngang ngửa nhau và tranh cãi nội bộ chưa ngã ngũ, ông lập danh sách các nghệ sĩ tiềm năng, đánh số rồi tung xúc xắc để chọn xem hãng nên tiếp cận ai trước.

Tuy nhiên, Branson không ngây thơ xem xúc xắc là công cụ thay thế cho việc phân tích hay năng lực chuyên môn. Ông chỉ xem sự ngẫu nhiên như một chất xúc tác để giải tỏa sự do dự và vượt qua những thiên kiến chủ quan trong đầu óc của người ra quyết định.

The Dice Man kể về một bác sĩ tâm thần chán cuộc sống quy củ, nên bắt đầu dùng xúc xắc để lựa chọn giữa 6 phương án trong mỗi tình huống và buộc mình làm theo kết quả. Ảnh: Apple Books.

Cuốn tiểu thuyết The Dice Man sau đó đã trở thành một hiện tượng văn hóa (cult classic), được dịch ra nhiều thứ tiếng và bán ra hơn 2 triệu bản trên toàn cầu. Branson nhiều lần gọi đây là một trong những cuốn sách kỳ lạ và kích thích tư duy nhất mà ông từng đọc.

Khi tinh thần ngẫu nhiên trở thành phong cách kinh doanh

Điểm đáng chú ý ở Branson là ông không bắt chước cuốn sách một cách máy móc. Ông chỉ mượn quân xúc xắc như một cú hích tâm lý, giúp bản thân dứt khỏi thói quen chọn phương án an toàn mỗi khi đứng trước ngã rẽ.

Trong những năm đầu vận hành Virgin Records, việc chọn nghệ sĩ ký hợp đồng luôn tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Theo chia sẻ của Branson, việc thỉnh thoảng nhường quyền cho xúc xắc giúp nhóm của ông không bị giam cầm trong những lựa chọn quá an toàn - tức những phương án mà ai cũng đoán trước được. Nó buộc người sáng lập phải bước lùi lại một bước, nghiêm túc xem xét cả những phương án mà ban đầu bản thân có thể đã gạt phắt đi chỉ vì cảm tính.

Dẫu vậy, Branson đủ nhạy bén để nhận ra ranh giới giữa sự phá cách và thảm họa kinh doanh. Ông dừng trò chơi xúc xắc khá nhanh chóng sau một vài lần thử nghiệm, bởi ông hiểu rõ rằng phó mặc tài chính và vận mệnh doanh nghiệp cho xác suất ngẫu nhiên là điều quá mạo hiểm. Thành công bùng nổ của Virgin Records ngay sau đó - đặc biệt là cú hích lịch sử từ album đầu tay Tubular Bells của nghệ sĩ Mike Oldfield năm 1973 - đến từ trực giác nghệ thuật tinh tế, sự kiên trì thuyết phục và bản lĩnh dám cược tất cả vào tài năng trẻ, chứ không phải một lần gieo điểm may rủi.

Dù vậy, tinh thần cốt lõi mà The Dice Man gợi mở lại trở thành một phần bất biến trong DNA quản trị của Virgin. Phong cách xây dựng đế chế của Branson sau này luôn gắn liền với việc dấn thân vào những lĩnh vực mà ông chưa từng có chuyên môn, từ âm nhạc bước sang hàng không (Virgin Atlantic), rồi đến đường sắt, dịch vụ tài chính, viễn thông và du lịch không gian. Ở mỗi bước ngoặt, tinh thần sẵn sàng đón nhận sự bất định, không ngại thử cái mới và dám thách thức vị thế của các tập đoàn khổng lồ luôn là điểm nhận diện của ông.

Hơn nửa thế kỷ kể từ khi The Dice Man ra mắt, Richard Branson vẫn thỉnh thoảng nhắc lại cuốn tiểu thuyết như một kỷ niệm sinh động của thời lập nghiệp. Nó không phải là một cẩm nang kinh doanh chính thống, mà là lời nhắc nhở sắc sảo về việc giữ cho tâm trí luôn cởi mở trước những điều chưa biết, dám bước chệch khỏi con đường mòn quen thuộc để đón nhận những cơ hội bất ngờ của cuộc chơi thương trường.