Cựu CEO P-Lab bị khởi tố và những góc khuất phía sau quyền lực giám định kim cương

Công an tỉnh Thanh Hóa vừa triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia với doanh thu số kim cương đã bán ra thị trường ước tính khoảng 280 tỷ đồng và thu giữ hơn 1.100 viên kim cương. Cơ quan cảnh sát điều tra đã khởi tố 22 bị can tham gia trong đường dây buôn lậu với vai trò là người vận chuyển, kinh doanh kim cương nhập lậu. .

Điều được quan tâm không chỉ là quy mô của vụ việc mà còn là mắt xích liên quan đến hoạt động kiểm định và xác thực chất lượng kim cương.

Theo kết quả điều tra ban đầu được Công an tỉnh Thanh Hóa công bố, ông Đặng Ngọc Thảo, Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab), đơn vị trong hệ sinh thái của Công ty CP Vàng bạc đá quý Phú Nhuận (PNJ), đã cùng các đối tượng khác mua kim cương nhập lậu có thông số không trùng khớp với giấy kiểm định quốc tế GIA được bán với giá rẻ, sau đó mài bỏ mã số cũ, khắc lại mã số mới theo hệ thống P-Lab và cấp giấy chứng nhận kiểm định để đưa sản phẩm ra thị trường.

Theo cơ quan chức năng, từ năm 2024 đến nay, đường dây này đã thực hiện trót lọt 141 lượt vận chuyển, đưa hơn 28.000 viên kim cương các loại từ Hồng Kông (Trung Quốc) vào Việt Nam tiêu thụ, với doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng.

Hiện cơ quan chức năng vẫn đang tiếp tục điều tra, làm rõ vai trò của các tổ chức, cá nhân liên quan. Nhưng bên cạnh những diễn biến của quá trình điều tra, câu chuyện cũng khiến người ta nhìn lại cách thị trường kim cương vận hành, khi giá trị của một viên đá quý phần lớn được bảo chứng bởi những tổ chức mà người mua lựa chọn để đặt niềm tin.

Kim cương được mua bằng niềm tin vào giấy chứng nhận

Khác với vàng hay nhiều loại hàng hóa thông thường, giá trị của kim cương rất khó để nhận biết được bằng mắt thường. Sự khác biệt giữa hai viên kim cương có kích thước tương đương đôi khi nằm ở những chi tiết rất khó nhận biết bằng mắt thường, như màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt hay huỳnh quang. Chỉ một thay đổi nhỏ trong các tiêu chí này cũng có thể tạo ra chênh lệch giá trị lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng.

Ngay cả trọng lượng hay kích thước thực tế của viên kim cương cũng không phải lúc nào người mua phổ thông có thể tự xác định chính xác nếu không có thiết bị và chuyên môn phù hợp. Điều đó khiến phần lớn người mua phải dựa vào là kết quả đánh giá và kiểm định của một bên thứ ba được xem là có đủ chuyên môn và độc lập.

Nói cách khác, trong thị trường kim cương, giấy kiểm định không đơn thuần là một tài liệu kỹ thuật hay giấy kiểm định đi kèm sản phẩm. Đó là cơ sở để người mua và người bán cùng tham chiếu khi xác định giá trị của một viên kim cương.

Khi người mua không thể tự xác định chất lượng sản phẩm, họ buộc phải đặt niềm tin vào một tổ chức trung gian có khả năng xác thực. Chính niềm tin đó giúp giao dịch diễn ra thuận lợi và giúp các tài sản có giá trị cao được định giá một cách minh bạch hơn.

Vì vậy, giá trị của một viên kim cương trên thực tế không chỉ nằm ở bản thân viên đá mà còn nằm ở hệ thống xác thực đứng phía sau nó. Đó cũng là lý do các tổ chức như GIA trở thành chuẩn mực tham chiếu của ngành kim cương toàn cầu. Thị trường không chỉ tin vào kết quả kiểm định của họ mà còn tin vào quy trình, tiêu chuẩn và tính độc lập của hệ thống đánh giá.

Tại Việt Nam, một số công ty giám định trong nước cũng từng bước xây dựng được vị thế riêng thông qua nhiều năm hoạt động. Trong số đó, P-Lab là một trong những đơn vị được biết đến rộng rãi. Tiền thân là Trung tâm giám định PNJ được thành lập từ năm 1996, đơn vị này hoạt động trong lĩnh vực kiểm định kim cương, đá màu, ngọc trai và trang sức.

Các giấy kiểm định của P-Lab xuất hiện phổ biến trong nhiều giao dịch trên thị trường và trở thành một trong những cơ sở tham khảo đối với người tiêu dùng khi mua bán hoặc định giá sản phẩm đá quý.

Giấy kiểm định P-Lab khi mua sản phẩm kim cương. Ảnh: Quỳnh Anh

Uy tín của tổ chức kiểm định là nền tảng của mọi giao dịch

Trong các ngành nghề dựa trên hoạt động xác thực như kiểm toán, xếp hạng tín nhiệm, chứng nhận chất lượng hay giám định tài sản, sản phẩm mà khách hàng thực sự mua không phải là một bản báo cáo hay một tờ giấy chứng nhận.

Thứ họ trả tiền để nhận được là sự bảo chứng từ một bên được cho là khách quan và độc lập. Chính vì vậy, khi xuất hiện nghi vấn liên quan đến hoạt động xác thực, tác động thường vượt xa phạm vi của một giao dịch cụ thể.

Nếu một viên kim cương bị định danh sai, thiệt hại có thể dừng ở giá trị của viên đá đó. Nhưng nếu niềm tin vào cơ chế kiểm định bị suy giảm, chi phí của toàn thị trường sẽ tăng lên.

Người tiêu dùng sẽ phải kiểm tra nhiều lần hơn trước khi quyết định mua hàng. Doanh nghiệp sẽ phải bỏ thêm nguồn lực để chứng minh tính minh bạch của sản phẩm. Các đơn vị kiểm định khác cũng buộc phải đầu tư thêm cho quy trình kiểm soát nhằm củng cố uy tín.

Đó cũng là lý do nhiều quốc gia áp dụng những tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt đối với hoạt động kiểm định, từ yêu cầu về năng lực chuyên môn, cơ chế giám sát nội bộ cho đến việc hạn chế các xung đột lợi ích có thể phát sinh trong quá trình đánh giá.

P-Lab được biết đến là một trong những đơn vị cung cấp dịch vụ kiểm định kim cương, đá màu, ngọc trai và trang sức tại Việt Nam. Ảnh: P-Lab

Sau khi vụ việc được công bố, P-Lab cho biết đã ghi nhận thông tin từ cơ quan chức năng liên quan đến việc điều tra ông Đặng Ngọc Thảo và khẳng định đây là vụ việc thuộc trách nhiệm pháp lý của cá nhân.

Doanh nghiệp khẳng định ông Đặng Ngọc Thảo hiện không còn giữ chức Giám đốc P-Lab. Người đảm nhiệm vị trí này hiện nay là bà Đặng Thị Lài. Theo P-Lab, đây là vụ việc thuộc trách nhiệm pháp lý của cá nhân và đang được cơ quan có thẩm quyền xem xét theo quy định của pháp luật.

P-Lab cho biết doanh nghiệp tôn trọng quá trình điều tra và không đưa ra bất kỳ nhận định nào ngoài những thông tin đã được cơ quan chức năng công bố. Đồng thời, công ty khẳng định sẵn sàng phối hợp đầy đủ khi có yêu cầu.

P-Lab cũng cho biết mọi hoạt động kiểm định vẫn được thực hiện theo đúng quy trình nghiệp vụ, hệ thống quản lý chất lượng khách quan và cơ chế kiểm soát nội bộ chặt chẽ.

Tuy nhiên, với các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực xác thực, thách thức sau một sự cố thường không chỉ nằm ở việc duy trì hoạt động bình thường. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để thị trường tiếp tục tin tưởng vào quy trình kiểm soát, tính độc lập và năng lực giám sát nội bộ của tổ chức.