Việt Nam kết thúc đàm phán FTA với EFTA sau hơn một thập kỷ

Giữa lúc thương mại toàn cầu chao đảo vì các đợt áp thuế của Mỹ, Việt Nam vừa chốt thêm một cánh cửa vào châu Âu. Ngày 2/7, Việt Nam và Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, ra tuyên bố chung kết thúc đàm phán hiệp định thương mại tự do, khép lại một tiến trình dai dẳng khởi động từ năm 2012, từng đình trệ nhiều năm rồi mới được nối lại.

Tại Hội nghị Bộ trưởng các nước EFTA ở Iceland ngày 22/6, đoàn Việt Nam do Thứ trưởng Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân dẫn đầu đã cùng các bộ trưởng EFTA, trong đó có Tổng thống kiêm Bộ trưởng Kinh tế Thụy Sĩ Guy Parmelin, xử lý nốt những vấn đề còn tồn đọng, đánh dấu việc hoàn tất tiến trình đàm phán; đến ngày 2/7, hai bên chính thức ra tuyên bố chung.

Tính chung, hai phía đã qua 21 phiên đàm phán. Khởi động năm 2012, đàm phán đình trệ vào năm 2018 sau 16 vòng vì thiếu tiến triển, rồi được nối lại tại Geneva ngày 8/9/2025 và kết thúc chỉ sau 5 phiên nữa.

Cần nói rõ, đây mới là kết thúc đàm phán, chưa phải ký kết hay có hiệu lực, nên chưa dòng thuế nào thay đổi ngay. Song phạm vi của hiệp định rộng và hiện đại, bao trùm thương mại hàng hóa và dịch vụ, quy tắc xuất xứ, các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch, rào cản kỹ thuật, đầu tư, sở hữu trí tuệ, phòng vệ thương mại, mua sắm chính phủ, phát triển bền vững, doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng hợp tác nâng cao năng lực. Mục tiêu xuyên suốt là xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế quan và tạo thuận lợi cho hàng hóa, dịch vụ hai chiều.

Hàng Việt được gì từ một khối nhỏ nhưng giàu

Quy mô thương mại hai bên còn khiêm tốn nhưng tăng bền. Năm 2025, kim ngạch song phương đạt 4,8 tỷ euro, tương đương khoảng 5,5 tỷ USD, với thặng dư nghiêng về Việt Nam 2,5 tỷ euro, tăng vọt so với mức 0,5 tỷ euro của mười năm trước, nếu không tính mảng vàng của Thụy Sĩ.

Suốt thập kỷ qua, các nhóm hàng trao đổi đều tăng bình quân trên 10% mỗi năm. Việt Nam chủ yếu bán sang EFTA máy móc điện, giày dép, hàng may mặc và máy móc cơ khí, trong khi nhập về máy móc điện, thủy sản, dược phẩm và thiết bị cơ khí.

Điểm đáng chú ý với doanh nghiệp Việt không nằm ở dung lượng thị trường, vì EFTA chỉ có bốn nước với dân số nhỏ, mà ở chỗ đây là những nền kinh tế thu nhập rất cao và mạnh về công nghệ, tài chính, năng lượng sạch, đổi mới sáng tạo.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, hiệp định kết nối các nền kinh tế có thế mạnh bổ trợ cho nhau, một bên là các nước EFTA hàng đầu thế giới về đổi mới sáng tạo, công nghệ, tài chính, năng lượng sạch và phát triển bền vững, bên kia là Việt Nam, một trong những nền kinh tế năng động nhất châu Á, đang nổi lên như trung tâm sản xuất, thương mại và đầu tư của khu vực. Trên nền tảng đó, hiệp định được kỳ vọng thúc đẩy mạnh hơn dòng chảy thương mại, đầu tư, công nghệ và tri thức giữa hai bên.

Vì sao thỏa thuận đến vào đúng lúc này

Thời điểm kết thúc đàm phán không ngẫu nhiên. Các nước EFTA đang tìm cách đa dạng hóa quan hệ thương mại giữa lúc căng thẳng thuế quan toàn cầu, khi chính Thụy Sĩ, nền kinh tế lớn nhất khối, phải chịu mức thuế cao nhất châu Âu mà Mỹ áp hồi tháng 8 năm ngoái, sau loạt thuế nhập khẩu diện rộng của Tổng thống Donald Trump.

Trong bối cảnh đó, một thị trường sản xuất đang lên như Việt Nam trở thành đối tác đáng giá. Bộ trưởng Ngoại giao Na Uy Espen Barth Eide nói rằng giữa bất ổn toàn cầu, việc củng cố quan hệ với các đối tác thương mại tin cậy càng trở nên quan trọng, và tin rằng hiệp định đầy tham vọng này sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho doanh nghiệp cả hai phía.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc kết thúc đàm phán mới là bước khởi đầu. Từ kết thúc đàm phán đến khi thuế thực sự giảm còn các bước rà soát pháp lý, ký kết và phê chuẩn ở cả hai phía, thường mất thêm thời gian.

Nhưng khoảng lặng đó lại là lúc cần chuẩn bị, nhất là về quy tắc xuất xứ và các tiêu chuẩn kỹ thuật, vệ sinh, bền vững mà hàng Việt phải đáp ứng để thật sự hưởng ưu đãi khi hiệp định có hiệu lực. Suy cho cùng, ưu đãi thuế chỉ có giá trị với những doanh nghiệp đủ chuẩn để bước qua cửa.