Cửu Phẩm Liên Hoa - Bảo vật quốc gia hơn 300 tuổi ở Hải Phòng

Ngôi cổ tự gắn với bảo vật quốc gia

Chùa Giám tên hiệu là Nghiêm Quang Tự, là ngôi cổ tự gắn liền với thân thế Đại danh y - Thiền sư Tuệ Tĩnh. Đây là công trình kiến trúc nghệ thuật thời Lê đã được Bộ VHTTDL xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 13.3.1974. 

Theo các tài liệu lịch sử, chùa Giám xưa thuộc xã An Trang, tổng An Trang, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc TP. Hải Phòng) và được xây dựng từ thời nhà Lý.

Chùa Giám, Hải Phòng

Đến thế kỷ XIV, Thiền sư Tuệ Tĩnh đứng ra hưng công trùng tu chùa. Cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, chùa được xây dựng theo kiểu kiến trúc nội công ngoại quốc. Mang kiến trúc thời Lê, nơi đây là danh lam cổ tích, đồng thời là trung tâm văn hóa và điểm đến tham quan, nghiên cứu của nhiều đoàn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật.

Cửu Phẩm Liên Hoa là Bảo vật quốc gia

Trong các hiện vật kiến trúc còn lưu giữ thì tòa “Cửu Phẩm Liên Hoa” chùa Giám có vị trí đặc biệt, là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo còn giữ được nguyên bản. Hiện nay, cả nước chỉ còn 3 tòa Cửu Phẩm Liên Hoa chất liệu gỗ có niên đại thế kỷ thứ XVII tại chùa Giám, chùa Động Ngọ (đều ở Hải Phòng) và chùa Bút Tháp (Bắc Ninh). 

Điểm nhấn đặc sắc nhất của chùa Giám hiện nay là tòa Cửu Phẩm Liên Hoa, nằm ở vị trí chính giữa nhà. Công trình có hình vuông, bốn mặt giống nhau, gồm 3 tầng, 12 mái. Kết cấu chính gồm 4 cột tứ trụ, 12 cột quân cùng hệ thống xà, kẻ góc, phần lớn được làm bằng gỗ lim. Các chi tiết kiến trúc được tạo tác mềm mại, mang đậm nét đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc thời Hậu Lê. Phần mái có 12 đầu đao cong, lợp ngói mũi, trên đỉnh trang trí phù điêu hình nậm rượu.

Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo

Tòa Cửu Phẩm Liên Hoa với những đường nét hoa văn mềm mại, mang đặc trưng kiến trúc thời Hậu Lê, là một trong những điểm nhấn độc đáo của chùa Giám. Công trình cao trên 6m, có hình lục giác đều, mỗi cạnh dài 1,24m. Giữa các tầng hoa sen là tượng Phật, mỗi mặt có 3 pho, mỗi tầng gồm 18 pho tượng. Tổng cộng, tòa Cửu Phẩm có 144 pho tượng được bố trí trên 9 tầng cánh sen. Riêng tầng trên cùng đặt một pho tượng Phật Di Đà cao 1m, trong tư thế kiết già thiền định.

Phần đầu tượng được tạo tác gắn với mái, đóng vai trò như một điểm tựa, giữ cho tòa Cửu Phẩm liên kết với trụ gỗ lim lớn ở giữa. Nhờ kết cấu này, khi có lực đẩy, toàn bộ tòa Cửu Phẩm có thể xoay nhẹ nhàng.

Cửu Phẩm Liên Hoa gắn với quan niệm Tam phẩm vãng sinh, chia thành 9 phẩm: Thượng phẩm gồm Thượng phẩm thượng sinh, Thượng phẩm trung sinh và Thượng phẩm hạ sinh; Trung phẩm gồm Trung phẩm thượng sinh, Trung phẩm trung sinh và Trung phẩm hạ sinh; Hạ phẩm gồm Hạ phẩm thượng sinh, Hạ phẩm trung sinh và Hạ phẩm hạ sinh. Đây là 9 cấp bậc của cảnh giới Tây Phương Cực Lạc, nơi con người hướng về sau khi qua đời.

Nhà Cửu phẩm chính giữa chùa

Theo quan niệm Phật giáo, mỗi vòng quay của tháp Cửu Phẩm Liên Hoa có thể giúp lời trì tụng được nhân lên thành 3.542.400 lần, qua đó hỗ trợ người tu hành sớm đạt chính quả. Không chỉ mang thông điệp từ bi, vị tha, bác ái của đạo Phật, công trình còn thể hiện sự phát triển của dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử ở Việt Nam. Với kiến trúc độc đáo, tinh tế, tòa Cửu Phẩm Liên Hoa được xem là dấu ấn tiêu biểu trong nghệ thuật điêu khắc gỗ thời kỳ này.

Năm 2015, tòa Cửu Phẩm Liên Hoa được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đến tháng 12.2017, Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận chùa Giám là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.

Ngôi chùa gắn liền với thân thế sự nghiệp của Thiền sư Tuệ Tĩnh

Bên cạnh chùa là nơi thờ Thành hoàng làng, được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Công, góp phần tạo nên quần thể kiến trúc nghệ thuật độc đáo, đồng thời là không gian sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh của nhân dân.

Trong chùa còn lưu giữ nhiều pho tượng và hiện vật có giá trị đặc biệt, tiêu biểu là tượng Thiền sư Tuệ Tĩnh, vị danh y được thờ phụng tại nhiều nơi trên cả nước.

Ngôi chùa cổ kính rêu phong

Chùa Giám còn lưu giữ hệ thống 16 bia đá có niên đại từ thế kỷ XVII - XVIII, là những tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử di tích. Không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa Giám còn từng là nơi trú ẩn của bộ đội địa phương.

Bên cạnh những giá trị về kiến trúc, lịch sử và tôn giáo, di tích còn gắn liền với thân thế, sự nghiệp của Thiền sư Tuệ Tĩnh. Ông tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, sinh năm 1330 tại làng Nghĩa Phú, tổng Văn Thái, phủ Thượng Hồng, nay là thôn Nghĩa Phú, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng. Năm 6 tuổi, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ, được sư trụ trì chùa Giám (Nghiêm Quang tự) đón về nuôi dưỡng và dạy dỗ.

Hệ thống các bức tượng chạy dọc theo chùa

Thông minh, hiếu học, năm 22 tuổi, ông thi đỗ Hoàng giáp dưới triều Trần nhưng không ra làm quan. Trong hơn 30 năm tu hành tại chùa, ông dành phần lớn thời gian nghiên cứu y học và chữa bệnh cho nhân dân bằng thuốc Nam.

Ông còn đứng ra hưng công xây dựng 24 ngôi chùa, đồng thời biến những nơi này thành địa điểm khám, chữa bệnh cho người dân. Từ một vị Hoàng giáp tài danh thời Trần đến một đại danh y nổi tiếng ở phương Bắc, cuộc đời Tuệ Tĩnh khép lại tại Giang Nam (Trung Quốc), nhưng những đóng góp của ông vẫn còn lưu dấu trong lịch sử y học dân tộc.

Cuộc đời và sự nghiệp của Tuệ Tĩnh để lại cho hậu thế di sản quý báu trên nhiều lĩnh vực, từ tri thức y, dược học cổ truyền, y đức đến tinh thần tự tôn dân tộc và lòng yêu quê hương, đất nước.

Phẩm chất và tài năng của Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh được các thế hệ sau tôn vinh qua đôi câu đối tại đền Bia: “Hoàng giáp phương danh đằng Bắc địa - Thánh sư diệu dược trấn Nam bang”, nghĩa là: “Thi đậu Hoàng giáp, tiếng tăm lừng lẫy đất Bắc - Chữa bệnh bằng thần dược, tài danh vang khắp nước Nam”.

Toàn cảnh chùa Giám

Hằng năm, mỗi độ xuân về, người dân địa phương lại tổ chức Lễ hội chùa Giám trong 3 ngày, từ 14 - 16.2 âm lịch, nhằm tưởng niệm Thiền sư Tuệ Tĩnh. Lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, vui chơi lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc. Dịp này, chùa Giám đón hàng vạn lượt khách trong nước đến tham quan, học tập và nghiên cứu.

Tuy nhiên, trải qua thời gian, nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp nghiêm trọng, gồm 7 gian tiền đường, 2 dãy hành lang, nhà Phẩm (nơi đặt Cửu Phẩm Liên Hoa) và nhà Tổ. Tình trạng mái dột, nhiều cấu kiện gỗ mục nát, cần được thay thế đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về công tác tu bổ.

Tại tiền đường, các cấu kiện như hoành, xối góc, tàu mái đều đã mục; mái ngói bị xô lệch, nhiều vị trí phải che chắn tạm bợ. Hai dãy hành lang cũng trong tình trạng xuống cấp, mái bị xô dột, nhiều cấu kiện bị mối mọt, các tượng La Hán xuất hiện vết nứt, hư hỏng. Đáng lo ngại, nhà Cửu Phẩm - nơi lưu giữ Bảo vật quốc gia tòa Cửu Phẩm Liên Hoa - hiện phải sử dụng các cột sắt để chống đỡ, phòng nguy cơ sập đổ.

Trước thực trạng này, người dân địa phương mong muốn các cơ quan chức năng sớm triển khai tu bổ chùa Giám, bảo tồn công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu còn lưu giữ quy mô kiến trúc cùng nhiều mảng chạm khắc đặc sắc thời Hậu Lê.