Đà Nẵng: Thưởng 1 triệu đồng để người dân cùng giám sát, ngăn đổ rác trái phép

Dưới góc nhìn kinh tế môi trường, đây không chỉ là biện pháp xử phạt mà còn là cách tạo động lực kinh tế để cộng đồng cùng tham gia bảo vệ tài nguyên và môi trường sống.

Từ “điểm nóng” rác thải đến bài toán quản trị môi trường

Rác thải đô thị nếu không được thu gom, vận chuyển và xử lý đúng quy định sẽ tạo ra những chi phí xã hội lớn. Bên cạnh chi phí dành cho hoạt động vệ sinh, xử lý ô nhiễm, chính quyền và cộng đồng còn phải gánh chịu những tổn thất khó đo đếm như suy giảm chất lượng môi trường, ảnh hưởng sức khỏe, mất mỹ quan đô thị và giảm chất lượng không gian sống.

Phường Hòa Khánh, Đà Nẵng thưởng 1 triệu đồng cho người dân cung cấp thông tin chính xác giúp phát hiện, xử lý hành vi đổ rác trái quy định, tạo động lực cộng đồng cùng giám sát và bảo vệ môi trường.

Tại Hòa Khánh, bài toán này được đặt ra trong bối cảnh địa phương vẫn còn những điểm nóng về rác thải, trong đó có những vấn đề môi trường liên quan khu vực bãi rác. Tình trạng dòng nước màu đen chảy từ khu vực bãi rác, gây ảnh hưởng đến môi trường và đời sống người dân lân cận cho thấy quản lý rác thải không thể chỉ dừng ở khâu thu gom và dọn vệ sinh.

Thay vào đó, cần một cơ chế quản lý theo chuỗi: phòng ngừa – phát hiện – giám sát – xử lý – khắc phục, đồng thời tạo động lực để người dân trở thành một phần của hệ thống giám sát môi trường.

Đây cũng là hướng tiếp cận mà UBND phường Hòa Khánh đang triển khai thông qua Đề án tổng thể quản lý rác thải, xử phạt và bảo vệ môi trường trên địa bàn.

Rác thải đô thị nếu không được thu gom, vận chuyển và xử lý đúng quy định sẽ tạo ra những chi phí xã hội lớn

Khi thông tin của người dân trở thành một “nguồn lực” môi trường

Điểm đáng chú ý trong đề án là cơ chế hỗ trợ 1 triệu đồng/vụ việc cho người dân cung cấp thông tin chính xác, trực tiếp giúp cơ quan chức năng xác định tổ chức, cá nhân có hành vi đổ rác sai quy định để xử lý.

Theo ông Đặng Ngọc Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Hòa Khánh, đây là mô hình do địa phương chủ động xây dựng, tham mưu thực hiện và hiện chưa áp dụng đại trà tại các phường khác trên địa bàn thành phố.

Tại Hòa Khánh, bài toán này được đặt ra trong bối cảnh địa phương vẫn còn những điểm nóng về rác thải, trong đó có những vấn đề môi trường liên quan khu vực bãi rác.

Qua đó, người dân có thể cung cấp thời gian, địa điểm xảy ra vi phạm; hình ảnh, video; thông tin về người, phương tiện, biển số xe nếu có; đồng thời mô tả loại và khối lượng chất thải ước tính. Nếu thông tin được xác minh là chính xác và trực tiếp giúp cơ quan chức năng xác định được đối tượng vi phạm để xử lý theo quy định, người cung cấp tin được hỗ trợ 1 triệu đồng/vụ việc.

Nhìn từ kinh tế môi trường, khoản hỗ trợ này có ý nghĩa lớn hơn giá trị tiền mặt. Đây là một dạng cơ chế khuyến khích kinh tế, nhằm biến hành vi giám sát môi trường từ hoạt động mang tính tự nguyện thành một đóng góp có động lực rõ ràng.

Trong quản lý môi trường, một trong những khó khăn phổ biến là chi phí phát hiện vi phạm cao, trong khi lực lượng quản lý tại cơ sở có giới hạn. Nếu chỉ dựa vào lực lượng chuyên trách, việc kiểm soát hàng trăm tuyến đường, khu dân cư và điểm tập kết rác là rất khó.

Khi người dân cùng tham gia, mạng lưới giám sát được mở rộng đáng kể. Một chiếc điện thoại ghi lại đúng thời điểm, địa điểm và hành vi vi phạm có thể giúp chính quyền rút ngắn đáng kể thời gian phát hiện, xác minh và xử lý.

Theo đó, cơ chế thưởng chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống quản lý đủ mạnh, khuyến khích người dân báo tin nhưng xử lý vi phạm không nghiêm, tác động răn đe sẽ hạn chế.

Hòa Khánh đang kết hợp nhiều công cụ cùng lúc.

Theo đó, UBND Phường đã lắp đặt 14 camera tại 14 điểm nóng, trong đó một số vị trí được bố trí từ một đến hai camera để giám sát hành vi đổ rác trái quy định. Hình ảnh vi phạm được sử dụng làm căn cứ phục vụ xử lý, đồng thời cập nhật trên các kênh thông tin của Công an phường và UBND phường nhằm tăng tính răn đe.

Bên cạnh đó, 3 tổ công tác phản ứng nhanh, có lực lượng Công an tham gia, được thành lập để tuần tra, phát hiện và xử lý vi phạm tại hiện trường. Qua đó, hành vi xả rác trái phép có thể từng bước được điều chỉnh.

Theo thống kê, mỗi ngày TP Đà Nẵng phát sinh khoảng 1.600-1.700 tấn rác thải sinh hoạt. Thời gian qua, rác tồn đọng tại một số khu vực do công tác thu gom bị hạn chế. UBND thành phố đã yêu cầu các xã, phường hoàn thành quy hoạch các điểm tập kết rác văn minh trong tháng 8 đồng thời xóa bỏ dứt điểm các bãi rác tự phát trên vỉa hè, đất trống ngay trong tháng.

Một vấn đề khác cần được nhìn nhận là không phải mọi hành vi đổ rác trái quy định đều xuất phát đơn thuần từ ý thức.

Đối với rác cồng kềnh, phế thải sinh hoạt có kích thước lớn hoặc những loại rác cần phương thức vận chuyển riêng, nếu thiếu điểm tập kết và dịch vụ thu gom thuận tiện, người dân có thể lựa chọn phương án tự phát, thậm chí đưa rác ra các khu đất trống, vỉa hè hoặc khu vực ít người qua lại.

Theo đó, cùng với xử phạt, Hòa Khánh đề xuất bổ sung các điểm trung chuyển, tập kết rác cồng kềnh và triển khai dịch vụ thu gom rác cồng kềnh tại nhà. Đây là giải pháp có ý nghĩa về mặt kinh tế môi trường bởi muốn thay đổi hành vi, không thể chỉ tăng chi phí đối với hành vi sai mà còn phải giảm chi phí giao dịch của hành vi đúng.

Qua đây cho thấy, cách tiếp cận của Hòa Khánh cho thấy quản lý rác thải đang được chuyển từ tư duy “dọn rác” sang quản trị chất thải.

Trong đó, ngân sách sự nghiệp môi trường không chỉ được sử dụng cho hoạt động thu gom, xử lý mà còn có thể trở thành nguồn lực để xây dựng cơ chế giám sát, khuyến khích cộng đồng và phòng ngừa ô nhiễm.

Tuy nhiên, để mô hình thưởng 1 triệu đồng phát huy hiệu quả lâu dài, điều quan trọng là phải xây dựng quy trình xác minh minh bạch, tiêu chí xác định thông tin có giá trị, bảo mật người cung cấp tin và kiểm soát nguy cơ lợi dụng chính sách.

Qua đó, về lâu dài, hiệu quả của chính sách không nên chỉ được đo bằng số vụ vi phạm bị xử lý hay số tiền đã chi thưởng, mà cần được đánh giá bằng mức giảm các điểm đổ rác tự phát, chi phí xử lý ô nhiễm, lượng rác phát sinh không đúng quy định và chất lượng môi trường sống của cộng đồng.

Từ một triệu đồng đến một mô hình quản trị xanh

Cùng với các biện pháp trên, Hòa Khánh duy trì hoạt động “Chủ nhật Xanh - Sạch - Đẹp”, huy động khu dân cư, Mặt trận và các đoàn thể tham gia vệ sinh môi trường hằng tuần.

Thông điệp “Mỗi thông tin đúng – thêm một hành động đẹp vì môi trường phường Hòa Khánh” vì thế không đơn thuần là khẩu hiệu. Nếu được triển khai đồng bộ, đây có thể trở thành một mô hình huy động nguồn lực xã hội cho quản lý môi trường ở cấp cơ sở.

Điểm đáng chú ý nhất không nằm ở con số 1 triệu đồng, mà ở cách chính quyền thiết kế động lực để người dân trở thành một mắt xích của hệ thống quản trị môi trường.

Từ góc nhìn kinh tế môi trường, một đô thị xanh không chỉ cần thêm phương tiện thu gom, thêm nhân lực xử lý hay thêm ngân sách. Quan trọng hơn là phải xây dựng được cơ chế khiến mỗi chủ thể đều có động lực giảm phát sinh chất thải, bỏ rác đúng nơi quy định và lên tiếng trước hành vi gây ô nhiễm.

Đó cũng chính là bước chuyển từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa ô nhiễm – một yêu cầu ngày càng quan trọng trong quá trình xây dựng đô thị phát triển xanh, bền vững tại Đà Nẵng.