Đa phần doanh nghiệp vẫn đứng ngoài dòng vốn tín dụng ngân hàng

Trong bức tranh doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) gần như là phần nền của toàn bộ nền kinh tế khi chiếm tới 94% số doanh nghiệp đang hoạt động, tương đương khoảng 914.000 doanh nghiệp.

Thế nhưng, chỉ khoảng 80.000 doanh nghiệp trong nhóm này đang có dư nợ vay tại các tổ chức tín dụng, tương ứng tỷ lệ tiếp cận vốn vỏn vẹn 8,8%. Khoảng cách càng nổi bật khi đặt cạnh nhóm doanh nghiệp lớn, nơi tỷ lệ tiếp cận tín dụng đạt tới 47,1%.

Theo FiinGroup, sự chênh lệch này phản ánh khoảng trống đáng kể trong khả năng tiếp cận tài chính của DNVVN, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực duy trì hoạt động, mở rộng quy mô và tích lũy nguồn lực phát triển của khu vực doanh nghiệp được xem là xương sống của nền kinh tế.

Đông về lượng nhưng nhỏ về chất

Nhìn từ các chỉ số đóng góp cho nền kinh tế, vị thế của DNVVN có phần trái ngược với tỷ trọng áp đảo về số lượng.

Mặc dù chiếm khoảng 94% tổng số doanh nghiệp cả nước, khu vực này chỉ tạo ra chưa đến 20% doanh thu của toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp.

Trong hoạt động ngoại thương, số liệu từ FiinGroup cho thấy DNVVN cũng chỉ đóng góp khoảng 6,7% tổng kim ngạch xuất khẩu và 9% tổng kim ngạch nhập khẩu.

Khoảng 6,6 triệu lao động đang làm việc trong khu vực DNVVN, tương đương 38,6% tổng lao động toàn quốc. Tuy nhiên, mức độ đóng góp về doanh thu, thương mại quốc tế và khả năng tích lũy vốn vẫn ở quy mô tương đối khiêm tốn.

Những hạn chế này phần nào phản ánh ngay trong hành trình phát triển của doanh nghiệp. Năm 2026, số doanh nghiệp nâng được quy mô hoạt động đạt gần 43.000 doanh nghiệp, tăng so với năm trước đó.

Tuy vậy, phần lớn sự dịch chuyển diễn ra ở nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ chuyển lên quy mô nhỏ hoặc vừa. Tỷ lệ DNVVN phát triển thành doanh nghiệp lớn vẫn chỉ dao động từ 0,7-0,9% trong nhiều năm liên tiếp.

Nói cách khác, phần đông doanh nghiệp vẫn đang mắc kẹt trong vòng lặp quy mô nhỏ. Họ tồn tại, vận hành và đóng góp cho nền kinh tế nhưng rất ít doanh nghiệp đủ điều kiện để bước sang một nền tảng phát triển mới.

Quá trình sàng lọc thị trường đang diễn ra mạnh hơn và áp lực tập trung nhiều nhất ở nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ. Ảnh: HA

Thực tế, vấn đề vốn trở thành một nút thắt quan trọng. Khi quy mô tài sản, năng lực quản trị và khả năng mở rộng thị trường còn hạn chế, việc tiếp cận nguồn tín dụng chính thức thường trở nên khó khăn hơn.

Ngược lại, khi không có đủ nguồn lực tài chính để đầu tư cho công nghệ, quản trị hoặc mở rộng sản xuất, cơ hội tăng trưởng quy mô tiếp tục bị thu hẹp. Vòng luẩn quẩn đó đang phản ánh khá rõ trong “sức khỏe” vận hành của khu vực doanh nghiệp nhỏ.

Năm 2025, tỷ lệ đóng cửa của doanh nghiệp siêu nhỏ lên tới 22,7%, cao nhất trong ba nhóm quy mô. Đối với DNVVN, tỷ lệ này ở mức 12,7%, trong khi doanh nghiệp lớn chỉ 4,9%. Cùng lúc đó, tỷ lệ doanh nghiệp gia nhập mới hoặc tái hoạt động đều giảm.

Theo FiinGroup, diễn biến này cho thấy quá trình sàng lọc thị trường đang diễn ra mạnh hơn và áp lực tập trung nhiều nhất ở nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ.

Tín dụng chọn "người đi trước"

Nếu nhìn sâu hơn vào cấu trúc tín dụng của khu vực DNVVN, có thể thấy phần lớn vốn vay đang tập trung vào các doanh nghiệp đã hoạt động tương đối lâu năm.

Theo dữ liệu của FiinGroup, gần 90% DNVVN trong mẫu khảo sát chưa ghi nhận nợ vay.

Mặt khác, các tổ chức tín dụng có xu hướng lựa chọn khách hàng đã có lịch sử hoạt động đủ dài, trong đó gần 85% DNVVN có vay vốn là những doanh nghiệp hoạt động từ 5 năm trở lên. Hồ sơ rủi ro của nhóm này cũng được đánh giá tích cực hơn đáng kể.

Từ góc độ quản trị rủi ro, những doanh nghiệp có lịch sử hoạt động dài thường sở hữu nhiều dữ liệu tài chính hơn, có khả năng chứng minh dòng tiền và khả năng trả nợ tốt hơn.

Tuy nhiên, hệ quả là một bộ phận lớn doanh nghiệp nằm ngoài vùng phủ của tín dụng ngân hàng.

FiinGroup cho biết vẫn còn khoảng 45% doanh nghiệp hoạt động trên 5 năm, có mức rủi ro trung bình hoặc thấp nhưng chưa tiếp cận được vốn vay. Đây được xem là nhóm khách hàng tiềm năng mà các tổ chức tín dụng có thể cân nhắc trong thời gian tới.

Điều đáng chú ý là nhóm doanh nghiệp chưa vay vốn không đồng nghĩa với nhóm doanh nghiệp yếu.

Trong số các doanh nghiệp hoạt động trên 5 năm nhưng chưa tiếp cận tín dụng, tốc độ tăng trưởng doanh thu trung vị đạt 15,6%, cao hơn đáng kể mức 9,8% của nhóm đã vay vốn.

Khoảng 67.000 doanh nghiệp trong nhóm này đồng thời ghi nhận tăng trưởng doanh thu và dòng tiền kinh doanh dương. Theo FiinGroup, đây là tập khách hàng tiềm năng mà các tổ chức tín dụng có thể ưu tiên tiếp cận trong thời gian tới.

Những dữ liệu này cho thấy khoảng trống tín dụng không chỉ xuất hiện ở các doanh nghiệp rủi ro cao. Ngược lại, một phần đáng kể nằm ở những doanh nghiệp đã vận hành ổn định, có dấu hiệu tăng trưởng nhưng chưa được kết nối với hệ thống tín dụng chính thức.

Dư địa lớn cho tín dụng lan tỏa

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất từ báo cáo nằm ở sự dịch chuyển của mức độ rủi ro doanh nghiệp.

Sau giai đoạn gia tăng mạnh từ năm 2022 - 2024, tỷ trọng DNVVN thuộc nhóm rủi ro cao trở lên đã giảm đáng kể. Tại thời điểm giữa năm 2026, tỷ trọng nhóm rủi ro cao trở lên còn khoảng 39%, trong khi nhóm rủi ro thấp và rất thấp tăng lên 37,2%.

Dù vậy, năm 2025 vẫn ghi nhận tỷ lệ đóng cửa thực tế lên tới 17,3%, mức cao nhất trong giai đoạn quan sát. Theo FiinGroup, điều này phản ánh quá trình sàng lọc thị trường diễn ra mạnh trong khoảng hai năm gần đây.

Khi các doanh nghiệp yếu dần bị loại khỏi thị trường, bức tranh rủi ro của khu vực DNVVN cũng đang có sự thay đổi.

Tỷ trọng doanh nghiệp thuộc nhóm rủi ro thấp và trung bình ngày càng gia tăng, mở ra dư địa để các tổ chức tín dụng xem xét lại những phân khúc khách hàng trước đây chưa được ưu tiên tiếp cận vốn. Đây cũng là lúc câu chuyện tiếp cận tín dụng cần được nhìn dưới một góc độ mới.

Thay vì chỉ tập trung vào việc mở rộng cho vay đại trà, bài toán đặt ra là nhận diện chính xác các nhóm doanh nghiệp có khả năng tăng trưởng nhưng chưa được tiếp cận vốn.

Ngành thương mại là một ví dụ tiêu biểu. Đây là lĩnh vực tập trung số lượng DNVVN rất lớn, với khoảng 275.000 doanh nghiệp và 1,2 triệu lao động. Dù khả năng sinh lời được đánh giá tương đối tích cực, chưa đến 10% DNVVN trong ngành đang tiếp cận vốn vay.

Theo FiinGroup, đây là cơ hội để các ngân hàng xem xét mở rộng tín dụng, đặc biệt hướng tới nhóm doanh nghiệp có mức rủi ro trung bình và thấp. Trong tổng số 249.000 doanh nghiệp thương mại chưa vay vốn, có tới 97.000 doanh nghiệp thuộc nhóm rủi ro trung bình và 59.000 doanh nghiệp thuộc nhóm rủi ro thấp.

Nhìn rộng hơn toàn nền kinh tế, câu chuyện tín dụng đối với DNVVN đang phản ánh hai thực tế song song.

Một mặt, hệ thống tài chính vẫn duy trì sự thận trọng trước rủi ro của nhóm doanh nghiệp quy mô nhỏ. Mặt khác, dữ liệu cũng cho thấy tồn tại một lớp doanh nghiệp đã vượt qua giai đoạn khởi đầu, có thời gian hoạt động dài, tăng trưởng doanh thu và duy trì dòng tiền tích cực nhưng vẫn đứng ngoài hệ thống tín dụng.

Dù vậy, khoảng cách giữa nhu cầu vốn và khả năng cung ứng tín dụng rõ ràng vẫn còn rất lớn. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao hơn trong giai đoạn tới, khoảng trống đó không chỉ là vấn đề của riêng doanh nghiệp hay ngân hàng.