Đặc sắc Lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu - Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia

Chùa Dâu, ngôi chùa có giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng Kinh Bắc. (Nguồn: Cổng thông tin điện tử thành phố Bắc Ninh)

Lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu là một trong những sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng lâu đời, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo tại Dâu-Luy Lâu, một trong những trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất Việt Nam.

Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội vẫn được cộng đồng dân cư địa phương gìn giữ, trao truyền với những nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa.

Lễ hội được tổ chức thường niên vào ngày 8/4 âm lịch, với sự tham gia của người dân 12 làng thuộc tổng Dâu-Luy Lâu xưa, nay thuộc phường Trí Quả và phường Song Liễu, thành phố Bắc Ninh.

Mới đây, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký ban hành Quyết định số 2885/QĐ-BVHTTDL ngày 27/10/2026, đưa Lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu thuộc phường Trí Quả và phường Song Liễu, thành phố Bắc Ninh vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Dấu ấn tín ngưỡng độc đáo của vùng Dâu-Luy Lâu

Trung tâm của lễ hội là chùa Dâu, ngôi chùa có giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng Kinh Bắc.

Theo truyền thuyết, Tứ Pháp là bốn vị thần đại diện cho các hiện tượng tự nhiên gồm mây, mưa, sấm, chớp, lần lượt là Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện. Bốn vị được xem là con của Phật Mẫu Man Nương, người con gái làng Mãn Xá từng ngủ quên trước cửa chùa và mang thai nhờ phép màu của thiền sư Khâu Đà La, vị thiền sư đến từ Ấn Độ.

Tương truyền, từ gốc cây dung thụ (cây dâu) mà Man Nương gửi lại cho nhà chùa, người dân đã tạc thành bốn pho tượng, tượng trưng cho bốn chị em Tứ Pháp. Các pho tượng được an vị tại bốn ngôi chùa thuộc tổng Khương xưa, gồm chùa Dâu thờ Pháp Vân, chùa Đậu thờ Pháp Vũ, chùa Tướng thờ Pháp Lôi và chùa Dàn thờ Pháp Điện. Cả bốn ngôi chùa đều thuộc phường Trí Quả ngày nay.

Theo các tư liệu khảo cổ học và thư tịch cổ, vùng Dâu-Luy Lâu từng là nơi giao thoa của ba nền văn hóa lớn Việt-Ấn-Hoa. Trong dòng chảy giao lưu văn hóa ấy, lễ hội chùa Dâu hình thành, kết hợp tín ngưỡng bản địa với giáo lý từ bi của Phật giáo, tạo nên một di sản văn hóa độc đáo, mang những giá trị riêng có.

Nét đặc sắc của lễ hội thể hiện trước hết ở hệ thống nghi lễ gắn với tín ngưỡng thờ Tứ Pháp. Bốn vị thần Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện không chỉ đại diện cho các hiện tượng tự nhiên mà còn gửi gắm ước vọng của cư dân nông nghiệp về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống no đủ.

Sức sống của lễ hội còn được lưu truyền qua câu ca dân gian quen thuộc: “Dù ai buôn bán đâu đâu/Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về/Dù ai buôn bán trăm nghề/Tháng Tư ngày tám nhớ về hội Dâu.”

Nhiều nghi thức truyền thống được cộng đồng gìn giữ

Điểm nhấn của ngày chính hội là nghi thức rước tượng Tứ Pháp từ các chùa làng về chùa Dâu để thực hiện nghi lễ công đồng và các hoạt động rước truyền thống. Cùng với đó, nhiều nghi thức, trò diễn dân gian đặc sắc tiếp tục được duy trì như mẹ đuổi con, cướp nước giữa bà Mưa (Pháp Vũ) và bà Sấm (Pháp Lôi), múa gậy Bạch trượng-Hồng côn và rước Tứ Pháp tuần nhiễu ban đêm.

Mỗi nghi thức, trò diễn đều hàm chứa những ý nghĩa biểu tượng riêng, phản ánh đời sống tinh thần và quan niệm tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp, qua đó, người dân gửi gắm mong ước về thời tiết thuận hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình yên, ấm no.

Không chỉ có ý nghĩa trong đời sống cộng đồng, lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu còn mang những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc biệt. Tư liệu lịch sử ghi nhận lễ hội từng thu hút sự tham dự của các vua chúa đến lễ Phật, cầu đảo. Đặc biệt, tượng Pháp Vân nhiều lần được rước về kinh đô Thăng Long để thực hiện nghi lễ cầu mưa, cho thấy vị trí quan trọng của tín ngưỡng Tứ Pháp trong đời sống văn hóa, tâm linh của người Việt qua các thời kỳ.

Việc Lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu được đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia là sự ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng được cộng đồng bảo tồn, trao truyền qua nhiều thế hệ. Điều này cũng tạo thêm cơ sở để địa phương tiếp tục bảo vệ các nghi lễ truyền thống, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong thực hành và gìn giữ di sản, đồng thời gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững./.